گنجینه جیحون؛ داستان طلای هخامنشی که امروز در موزه بریتانیاست
موضوع: گنجینه جیحون
گنجینه جیحون چیست و چطور از کرانه رود آمودریا به موزه بریتانیا رسید؟ داستان کشف، راهزنی و نجات طلای هخامنشی، معرفی آثار شاخص و درس‌هایی برای خریدار طلای امروز.
سال ۱۸۸۰ میلادی، جاده‌ای کوهستانی میان کابل و پیشاور. سه بازرگان اهل بخارا با بارهایی که ارزششان را شاید خودشان هم دقیق نمی‌دانستند، از کاروان جدا می‌شوند. چند ساعت بعد، راهزنان آن‌ها را به اسارت می‌گیرند و بارشان را به غاری در کوهستان می‌برند. در آن بارها، اشیای طلا و نقره‌ای بود که بیش از دو هزار سال پیش در دوران هخامنشیان ساخته شده بودند. این آغاز یکی از عجیب‌ترین ماجراهای تاریخ باستان‌شناسی است؛ ماجرای گنجینه جیحون، که امروز یکی از ارزشمندترین مجموعه‌های طلای هخامنشی در جهان به شمار می‌رود و در موزه بریتانیا نگهداری می‌شود.
گنجینه جیحون چیست؟
گنجینه جیحون، که در منابع به آن گنجینه آمودریا یا «Oxus Treasure» هم می‌گویند، مجموعه‌ای است از حدود ۱۸۰ قطعه فلزکاری طلا و نقره که بیشترشان کوچک‌اند، به همراه حدود ۲۰۰ سکه. نام این گنجینه از رود جیحون (آمودریا) گرفته شده است؛ چون در کرانه شمالی این رود، در منطقه‌ای که امروز بخشی از تاجیکستان است، پیدا شد. بیشتر قطعات فلزکاری به دوره هخامنشی، یعنی حدود قرن ششم تا چهارم پیش از میلاد، نسبت داده می‌شوند. در آن زمان، دو سوی این رود بخشی از شاهنشاهی هخامنشی بود.
پژوهشگران احتمال می‌دهند این اشیا متعلق به یک معبد بوده‌اند که مردم در طول سال‌ها هدایای نذری خود را در آن می‌گذاشتند. اینکه گنجینه دقیقاً چطور و چرا زیر خاک رفت، هنوز روشن نیست. همچنین بسیار محتمل است که بخش زیادی از گنجینه اصلی پیش از رسیدن به دست پژوهشگران ذوب شده باشد؛ گزارش‌های اولیه از تعداد بسیار بیشتری سکه و از اشیایی سخن می‌گویند که امروز در میان قطعات باقی‌مانده نیستند.
داستان کشف: از ماسه‌های رود تا غار راهزنان
جزئیات کشف همیشه کمی مبهم بوده است. براساس گزارش‌ها، مردم محلی از حدود سال‌های ۱۸۷۶ تا ۱۸۸۰ میلادی اشیایی را در کرانه رود، در نزدیکی ویرانه‌های قلعه‌ای باستانی به نام «تخت قباد»، پیدا کردند. برخی روایت‌ها می‌گویند اشیا در ماسه‌های بستر رود پراکنده بودند و در فصل کم‌آبی پیدا می‌شدند و روایت دیگری از ریزش بخشی از کرانه رود سخن می‌گوید.
بخش بزرگی از این اشیا را همان سه بازرگان بخارایی از مردم محلی خریدند و راهی هند شدند تا آن‌ها را بفروشند. پس از اسارت بازرگانان، یکی از خدمتکارانشان توانست فرار کند و خبر به سروان «فرانسیس چارلز برتون»، افسر سیاسی بریتانیا در افغانستان، رسید. او با دو همراه به سراغ راهزنان رفت. وقتی نیمه‌شب به غار رسید، راهزنان بر سر تقسیم غنیمت با هم درگیر شده بودند و چند نفرشان زخمی روی زمین افتاده بودند. اشیای طلا روی زمین غار پخش بود. برتون با مذاکره بخش قابل‌توجهی از گنجینه را پس گرفت و به بازرگانان بازگرداند.
بازرگانان به نشانه قدردانی، یکی از دو بازوبند معروف گنجینه را به برتون فروختند. او بعدها این بازوبند را به موزه ویکتوریا و آلبرت در لندن فروخت. بازرگانان بقیه اشیا را به راولپندی بردند و فروختند. «الکساندر کانینگهام»، باستان‌شناس و نخستین مدیر سازمان باستان‌شناسی هند، بسیاری از آن‌ها را خرید و «آگوستوس ولاستون فرانکس»، از کارشناسان موزه بریتانیا، قطعات دیگری را از دلالان تهیه کرد. فرانکس بعدها مجموعه کانینگهام را هم خرید و همه را در سال ۱۸۹۷ با وصیت به موزه بریتانیا سپرد.
طلایی که به چشم راهزنان فقط «فلز» بود
یکی از تلخ‌ترین بخش‌های این داستان این است که راهزنان اشیا را صرفاً طلای خام می‌دیدند و برخی قطعات بزرگ‌تر، از جمله یک غلاف شمشیر طلا را، برای تقسیم بریده بودند. این نکته ساده یادآوری مهمی است: ارزش یک اثر طلا فقط در وزن آن نیست؛ هنر و تاریخی که در آن نهفته است می‌تواند صدها برابر ارزش فلز باشد و با یک ذوب یا برش برای همیشه از بین برود.
مهم‌ترین آثار گنجینه جیحون
بازوبندهای شیردال
چشمگیرترین قطعات گنجینه، دو بازوبند طلا با سرهای شیردال (گریفین) هستند. این بازوبندها نمونه شاخص سبک درباری هخامنشی در قرن پنجم و چهارم پیش از میلاد به شمار می‌روند. روی نقش‌برجسته‌های تخت جمشید هم بازوبندهایی با فرم مشابه دیده می‌شود که به‌عنوان هدیه و پیشکش آورده می‌شوند. گزنفون، مورخ یونانی، هم نوشته است که بازوبند از جمله هدایای افتخاری در دربار ایران بوده است.
این بازوبندها در زمان خود از پیچیده‌ترین اشیای گنجینه بودند: در چند بخش ریخته‌گری، با روش‌های مختلف کار و سپس به هم لحیم شده‌اند. حفره‌هایی که امروز روی آن‌ها خالی است، زمانی با شیشه، مینا یا سنگ‌های نیمه‌قیمتی پر شده بودند. امروز یکی از این دو بازوبند متعلق به موزه بریتانیاست و دیگری که از موزه ویکتوریا و آلبرت به امانت گرفته شده، کنار آن به نمایش درآمده است.
ارابه طلایی
ارابه طلایی کوچک گنجینه، که در تصویر بالای همین مطلب می‌بینید، یکی از محبوب‌ترین آثار آن است. این ارابه را چهار اسب کوچک می‌کشند و دو نفر در آن نشسته‌اند: یک ارابه‌ران و یک سرنشین. چرخ‌های آن در اصل آزادانه می‌چرخیدند و نشانه‌هایی از تعمیر در دوران باستان هم روی آن دیده می‌شود. روی قسمت جلویی ارابه، چهره «بس»، ایزدک محافظ مصری، نقش شده است؛ نشانه‌ای از گستردگی شاهنشاهی هخامنشی و آمیختگی فرهنگ‌ها در آن. یک ارابه دوم ناقص هم در گنجینه وجود دارد.
لوح‌های نذری
موزه بریتانیا ۵۱ لوح نازک طلا با نقش‌های کنده‌کاری‌شده دارد که پژوهشگران آن‌ها را لوح‌های نذری می‌دانند؛ هدایایی که مؤمنان به معبد پیشکش می‌کردند. ارتفاع آن‌ها از حدود ۲ تا ۲۰ سانتی‌متر است و بیشترشان یک انسان را نشان می‌دهند که اغلب دسته‌ای ترکه به نام «برسم» در دست دارد. کیفیت اجرای بیشتر این لوح‌ها ساده است و برخی ممکن است کار خود نذرکنندگان باشد. چند لوح هم تصویر اسب، الاغ و شتر دارند؛ شاید نذری برای سلامت دام‌ها.
ظروف، پیکرک‌ها و زیورهای کوچک
گنجینه شامل کوزه و کاسه‌های طلا، دسته‌ای به شکل بز کوهی جهنده، ماهی توخالی طلا که احتمالاً برای روغن یا عطر بوده، پیکرک‌های کوچک، سرهای توخالی طلا، ۱۲ انگشتر با نگین تخت حکاکی‌شده برای مهر زدن و پلاک‌های کوچکی است که احتمالاً روی لباس دوخته می‌شدند. روی برخی از این پلاک‌ها نقش شیردال، ابوالهول و چهره «بس» دیده می‌شود.
خط زمانی گنجینه جیحون
| زمان | رویداد |
|---|---|
| حدود قرن ششم تا چهارم پیش از میلاد | ساخت بیشتر اشیای فلزی گنجینه در دوره هخامنشی |
| حدود ۱۸۷۶ تا ۱۸۸۰ میلادی | پیدا شدن اشیا در کرانه شمالی رود جیحون |
| ۱۸۸۰ میلادی | اسارت بازرگانان بخارایی و بازپس‌گیری بخشی از گنجینه توسط سروان برتون |
| ۱۸۸۴ میلادی | فروش یکی از بازوبندهای شیردال به موزه ویکتوریا و آلبرت |
| ۱۸۹۷ میلادی | سپرده شدن مجموعه فرانکس به موزه بریتانیا با وصیت |
| امروز | نمایش تقریباً همه فلزکاری‌های باقی‌مانده در موزه بریتانیا |
آیا همه اشیای گنجینه اصل هستند؟
شرایط کشف و دست‌به‌دست شدن گنجینه از همان ابتدا تردیدهایی ایجاد کرد. «او. ام. دالتون»، نویسنده کتاب موزه بریتانیا درباره گنجینه، نقل کرده که دلالان ابتدا از برخی اشیا نسخه بدلی ساختند و سعی کردند آن‌ها را به فرانکس بفروشند. فرانکس فریب نخورد، اما بدل‌ها را با قیمتی کمی بیشتر از ارزش طلایشان خرید و بعد اصل اشیا را به دست آورد که به‌راحتی از بدل‌ها قابل تشخیص بودند.
کشف‌های بعدی، به‌ویژه زیورآلات هخامنشی که در کاوش‌های علمی در شوش پیدا شدند، شباهت زیادی به اشیای گنجینه جیحون داشتند و به اعتبار آن کمک کردند. با این حال، برخی پژوهشگران هنوز درباره اصالت بعضی قطعات، به‌ویژه برخی لوح‌های نذری، و یکپارچگی روایت کشف تردید دارند. کارشناسان موزه بریتانیا معتقدند بیشتر اشیا، اگر نه همه، اصل هستند.
چرا گنجینه جیحون برای ما ایرانیان مهم است؟
گنجینه جیحون مهم‌ترین مجموعه باقی‌مانده از تولید عظیم آثار فلزی گران‌بهای دوره هخامنشی است. این آثار نشان می‌دهند زرگران آن دوره، با الهام از سنت‌های گوناگون منطقه، سبکی مستقل و شناخته‌شده ساختند. نقش شیردال، سرهای حیوانات در دو سر دستبند و بازوبند، و استفاده از نگین‌های رنگی در حفره‌های طلا، ایده‌هایی هستند که شکل‌های مختلف آن‌ها را هنوز هم در زیورآلات می‌بینیم. اگر به میراث طلا و جواهر در ایران علاقه دارید، جواهرات ملی ایران را هم بخوانید.
درس‌هایی از گنجینه جیحون برای خریدار امروز
شاید عجیب به نظر برسد، اما داستان این گنجینه چند نکته کاملاً کاربردی برای کسی دارد که امروز طلا می‌خرد:
- طلا ماندگار است: این اشیا پس از بیش از دو هزار سال هنوز درخشان‌اند، چون طلا در شرایط عادی زنگ نمی‌زند. توضیح علمی این ویژگی را در آیا طلا زنگ می‌زند بخوانید.
- نگین‌ها مراقبت می‌خواهند: طلای بازوبندها مانده، اما نگین‌ها و مینای آن‌ها از بین رفته‌اند. در زیورهای امروز هم محکمی نگین‌ها را مرتب بررسی کنید. نکات نگهداری در نگهداری طلا.
- ارزش هنری با ارزش فلز یکی نیست: راهزنان اشیا را فقط طلا دیدند و بریدند. در خرید امروز هم بخشی از قیمت زیور، اجرت ساخت و ارزش طراحی است که هنگام فروش لزوماً برنمی‌گردد. منطق این تفاوت را در راهنمای اجرت ساخت طلا و طلای دست‌ساز و ماشینی ببینید.
- بدل همیشه وجود داشته: حتی در قرن نوزدهم، دلالان از اشیای ارزشمند نسخه بدل می‌ساختند. امروز هم از فروشنده معتبر بخرید، انگ و فاکتور را بررسی کنید و روش‌های تشخیص طلای اصل را بشناسید.
- سند و شناسنامه مهم است: بخشی از تردیدها درباره این گنجینه به نبود مستندات دقیق کشف برمی‌گردد. برای طلای خودتان، فاکتور طلا همان شناسنامه‌ای است که ارزش آن را هنگام فروش یا تعویض روشن می‌کند.
اگر به لندن رفتید
اشیای گنجینه جیحون در یکی از تالارهای موزه بریتانیا به نمایش گذاشته می‌شوند. ساعات بازدید، تالار نمایش و شرایط ورود ممکن است تغییر کند، پس پیش از رفتن اطلاعات به‌روز را از وب‌سایت رسمی موزه بررسی کنید. اگر هم فرصت سفر ندارید، موزه تصاویر و توضیحات بسیاری از این آثار را در مجموعه آنلاین خود منتشر کرده است.
چک‌لیست: از گنجینه جیحون تا خرید طلای امروز
- ☐ می‌دانم ارزش یک زیور فقط وزن طلا نیست و اجرت و طراحی را جداگانه می‌سنجم.
- ☐ نگین‌های زیورم را هر چند وقت یک بار از نظر محکمی بررسی می‌کنم.
- ☐ فقط از فروشنده معتبر با فاکتور کامل خرید می‌کنم.
- ☐ انگ و عیار را بررسی می‌کنم و روش‌های تشخیص اصالت را می‌شناسم.
- ☐ فاکتور و مدارک طلایم را مثل یک سند نگه می‌دارم.
- ☐ قطعه‌های قدیمی و خانوادگی را قبل از ذوب یا تعویض، از نظر ارزش هنری بررسی می‌کنم.
پرسش‌های متداول
گنجینه جیحون کجاست؟
تقریباً همه اشیای فلزی باقی‌مانده آن در موزه بریتانیا در لندن نگهداری می‌شوند. یکی از دو بازوبند شیردال متعلق به موزه ویکتوریا و آلبرت است که به موزه بریتانیا امانت داده شده است.
گنجینه جیحون چیست؟
مجموعه‌ای از حدود ۱۸۰ شیء طلا و نقره و حدود ۲۰۰ سکه، بیشتر از دوره هخامنشی، که در اواخر قرن نوزدهم در کرانه رود جیحون (آمودریا) پیدا شد.
چه آثاری در گنجینه جیحون هست؟
بازوبندهای شیردال، ارابه طلایی چهاراسبه، لوح‌های نذری طلا، ظروف، پیکرک‌ها، انگشترهای مهر، پلاک‌های تزئینی لباس و سکه‌ها.
چرا به آن گنجینه آمودریا هم می‌گویند؟
چون جیحون نام قدیمی رودی است که امروز آن را آمودریا می‌نامند و گنجینه در کرانه همین رود پیدا شد.
دستبند گنجینه جیحون چه ویژگی‌ای دارد؟
مشهورترین آن‌ها دو بازوبند طلا با سرهای شیردال‌اند که در چند بخش ساخته و لحیم شده‌اند و روزگاری با شیشه، مینا یا سنگ‌های نیمه‌قیمتی تزئین شده بودند.
اگر طرح‌های الهام‌گرفته از هنر کهن را دوست دارید، سری به دسته دستبند و النگو، کالکشن‌ها و محصولات بزنید. برای سؤالات بیشتر، سؤالات متداول را ببینید.
اعتبار تصاویر: تصویر شاخص (ارابه طلایی) — Paul Hudson، CC BY 2.0؛ بازوبند شیردال — Marie-Lan Nguyen، مالکیت عمومی؛ لوح‌های نذری — dynamosquito، CC BY-SA 2.0؛ ظروف طلا — کاربر ویکی‌مدیا کامنز، CC BY-SA 4.0؛ همه از ویکی‌مدیا کامنز.