جواهرات در نقاشی‌های معروف؛ از دختری با گوشواره مروارید تا کلیمت

نازنین در یک کتاب هنری به نقاشی دختری با دستار آبی رسید که از روی شانه به بیننده نگاه می‌کند. اولین چیزی که توجهش را جلب کرد، نه چشم‌ها، بلکه نقطه نوری کنار گوش دختر بود: یک گوشواره درخشان. جواهرات در نقاشی گاهی فقط زیور شخصیت‌ها نیستند؛ گاهی مرکز توجه اثرند، گاهی نشانه ثروت و قدرت‌اند و گاهی، مثل آثار کلیمت، خود طلا بخشی از جنس نقاشی می‌شود. در این مقاله چند نقاشی مشهور را از نگاه جواهرات مرور می‌کنیم. تفسیرهای هنری درباره نمادها یکسان نیست و هر جا روایتی قطعی نیست، آن را گفته‌ایم.

دختری با گوشواره مروارید؛ ورمیر

این نقاشی اثر یوهانس ورمیر، نقاش هلندی قرن هفدهم، است و حدود سال ۱۶۶۵ کشیده شده و امروز در موزه موریتس‌هاوس در لاهه نگهداری می‌شود. بسیاری از پژوهشگران آن را پرتره یک فرد مشخص نمی‌دانند، بلکه نمونه‌ای از «ترونی» می‌دانند؛ یعنی چهره‌ای خیالی یا تیپیک با لباس و حالت خاص. هویت مدل هم معلوم نیست و داستان‌هایی که در رمان و فیلم درباره او گفته شده، داستانی‌اند نه تاریخی.

گوشواره‌ای که شاید مروارید نبود

نکته جالب این است که گوشواره در این نقاشی فقط با چند ضربه قلم ساخته شده است: یک بازتاب روشن در بالا و انعکاسی ملایم از یقه سفید در پایین. برخی پژوهشگران گفته‌اند اندازه این «مروارید» برای مروارید طبیعی آن دوران بسیار بزرگ است و ممکن است ورمیر شیشه براق، قلع صیقلی یا حتی یک گوشواره خیالی را کشیده باشد. این بحث هنوز ادامه دارد و پاسخ قطعی ندارد. همین ابهام بخشی از جذابیت اثر است.

چرا مروارید؟

در قرن هفدهم، مروارید در اروپا از جواهرات گران و پرطرفدار بود و در بسیاری از نقاشی‌های هلندی آن دوره دیده می‌شود. درباره شناخت مروارید طبیعی و پرورشی، مروارید طبیعی و پرورشی را بخوانید.

کلیمت و پرتره آدله بلوخ-باوئر

گوستاو کلیمت، نقاش اتریشی، در سال ۱۹۰۷ پرتره آدله بلوخ-باوئر را تمام کرد. این اثر یکی از شاخص‌ترین آثار دوره‌ای از کار اوست که معمولاً «دوره طلایی» نامیده می‌شود. در این نقاشی، کلیمت از ورق طلا و نقره روی بوم استفاده کرد و لباس و زمینه را با نقش‌های هندسی، چشم‌مانند و مارپیچ پر کرد. منابع هنری معمولاً به تأثیر موزاییک‌های بیزانسی، که کلیمت در سفر به ایتالیا دیده بود، بر این دوره اشاره می‌کنند.

جواهرات آدله

در این پرتره، آدله یک گردنبند چوکر پهن جواهرنشان بر گردن و دستبندهای پهن بر مچ دارد. گفته می‌شود این گردنبند هدیه همسرش بوده است. داستان این نقاشی، که سال‌ها بعد در یک پرونده مشهور بازگرداندن آثار هنری به وارثان خانواده رسید و امروز در نیویورک نگهداری می‌شود، خود موضوع کتاب و فیلم شده است.

وقتی طلا خود نقاشی است

آنچه کار کلیمت را خاص می‌کند این است که طلا فقط در جواهرات شخصیت نیست؛ خود سطح نقاشی طلاست. ورق طلا لایه‌ای بسیار نازک از طلاست که روی سطح چسبانده می‌شود. این فن قدمتی طولانی دارد و در نقاشی‌های مذهبی قرون وسطی، شمایل‌ها و هنرهای تزیینی بسیاری از فرهنگ‌ها، از جمله تذهیب ایرانی، به کار رفته است. درباره ویژگی‌هایی که طلا را برای چنین کاربردی مناسب می‌کند، چرا طلا با ارزش است را بخوانید.

مروارید و قدرت؛ پرتره‌های الیزابت اول

پرتره‌های الیزابت اول، ملکه انگلستان در قرن شانزدهم، پر از جواهرند: رشته‌های بلند مروارید، سنجاق‌ها و آویزهای جواهرنشان و لباس‌هایی که با مروارید دوخته شده‌اند. تاریخ‌نگاران هنر معمولاً این جواهرات را نشانه ثروت، قدرت و جایگاه سلطنتی تفسیر می‌کنند. برخی منابع مروارید را در این پرتره‌ها با مفاهیمی مثل پاکی هم مرتبط می‌دانند، اما این تفسیرها یکسان نیستند و باید با احتیاط خوانده شوند.

در بسیاری از پرتره‌های درباری اروپا در آن دوره، جواهر بخشی از «زبان تصویری» قدرت بود؛ نقاش با دقت زیادی هر سنگ و هر مروارید را می‌کشید تا جایگاه فرد را نشان دهد.

جواهرات در نقاشی و نگارگری ایرانی

در نگارگری ایرانی، از نسخه‌های مصور شاهنامه تا مرقعات دوره صفوی، شاهان، پهلوانان و درباریان اغلب با تاج، گوشواره، گردنبند و بازوبند تصویر شده‌اند. نگارگران معمولاً جواهرات را با رنگ‌های درخشان و گاهی با طلای واقعی می‌کشیدند.

در دوره قاجار، نقاشی‌های رنگ‌روغن درباری رواج یافت. در پرتره‌های شاهان این دوره، جواهرات فراوان، از جمله بازوبندها، کمربندها و تاج‌های جواهرنشان، دیده می‌شود. برخی از جواهراتی که در این تصویرها دیده می‌شوند، با قطعه‌هایی از خزانه جواهرات ملی مقایسه شده‌اند، هرچند تطبیق دقیق هر قطعه کار متخصصان است. درباره این مجموعه، جواهرات ملی ایران و داستان الماس دریای نور را بخوانید.

جواهر در هنر کهن

پیش از نقاشی‌های رنگ‌روغن، جواهرات در هنرهای کهن‌تر هم حضور داشتند. در نقش‌برجسته‌ها و پیکره‌های ایران باستان، شاهان و درباریان با گوشواره، دستبند و طوق دیده می‌شوند؛ درباره این دوره طلای هخامنشی را بخوانید. در نقاشی‌های دیواری و تابوت‌های مصر باستان هم گردنبندهای پهن رنگی، که به «یقه» شهرت دارند، فراوان است؛ ببینید: جواهرات مصر باستان.

جواهر در پرتره‌های رنسانس

در پرتره‌های دوره رنسانس ایتالیا، جواهرات اغلب کوچک اما بسیار حساب‌شده‌اند. در «بانو با قاقم» اثر لئوناردو داوینچی، که معمولاً به حدود سال‌های پایانی دهه ۱۴۸۰ نسبت داده می‌شود و امروز در کراکوف لهستان نگهداری می‌شود، زن جوان گردنبندی از مهره‌های تیره دارد که دو دور گردنش پیچیده است. این جزئیات ساده، در کنار لباس و حالت بدن، چیزی از جایگاه و سلیقه فرد را نشان می‌دهد.

نقاشان این دوره با لایه‌های نازک رنگ و بازتاب‌های دقیق، درخشش سنگ‌ها و فلزات را می‌ساختند. در بسیاری از پرتره‌های اشرافی، انگشترها، سنجاق‌ها و آویزها گاهی نشانه خانواده، ازدواج یا ثروت تفسیر می‌شوند؛ هرچند همیشه نمی‌توان با اطمینان گفت هر جواهر چه معنایی داشته است.

نور؛ راز درخشش جواهر روی بوم

یکی از مهارت‌های مهم نقاشان در کشیدن جواهر، ساختن نور است. یک لکه کوچک سفید در جای درست، بیننده را قانع می‌کند که با سطحی صیقلی روبه‌روست. ورمیر و بسیاری از نقاشان هلندی در این کار استاد بودند. اگر از نزدیک به این آثار نگاه کنید، می‌بینید جواهری که از دور دقیق و کامل به نظر می‌رسد، از نزدیک فقط چند ضربه قلم است.

اگر گوشواره مروارید خریدید

مروارید نسبت به طلا نرم‌تر است و به مواد شیمیایی حساس است. توصیه رایج این است که عطر، اسپری مو و لوازم آرایش را پیش از بستن گوشواره استفاده کنید و بعد از استفاده، آن را با پارچه نرم و خشک پاک کنید. مروارید را جدا از جواهرات دیگر نگه دارید تا خط نیفتد.

چطور جواهر را در یک نقاشی ببینیم؟

دفعه بعد که به یک نقاشی نگاه می‌کنید، این پنج مرحله را امتحان کنید: جواهرات را پیدا کنید، جنسشان را حدس بزنید، ببینید نقاش درخشش را چطور ساخته، فکر کنید چه معنایی ممکن است داشته باشند و در آخر، ببینید کدام طرح امروز هم در ویترین‌ها دیده می‌شود.

الهام برای امروز

بسیاری از طراحان جواهر امروز از این آثار الهام می‌گیرند. گوشواره‌های تک‌مروارید ساده، که یادآور اثر ورمیرند، هنوز از پرطرفدارترین طرح‌ها هستند. نقش‌های هندسی و مارپیچ کلیمت در گردنبندها و آویزهای طلا دیده می‌شوند. گردنبندهای چوکر پهن هم هر چند سال یک بار به مد برمی‌گردند.

اگر به این طرح‌ها علاقه دارید، ببینید کدام با سبک شما سازگار است. برای انتخاب گوشواره متناسب با چهره، انتخاب گوشواره بر اساس فرم صورت را بخوانید. برای آشنایی با انگشترهایی که در تاریخ مشهور شده‌اند، انگشترهای معروف تاریخ را ببینید.

✅ چک‌لیست الهام گرفتن از جواهرات نقاشی‌ها

• ☐ طرحی را انتخاب کنید که با سبک روزمره‌تان هماهنگ باشد.
• ☐ اگر مروارید می‌خواهید، فرق طبیعی و پرورشی را بدانید.
• ☐ برای طرح‌های پرکار، وزن و اجرت را جداگانه بپرسید.
• ☐ عیار و مهر طلا را بررسی کنید.
• ☐ برای کودکان، از گوشواره‌های آویز و قطعه‌های ریز که خطر بلعیدن دارند پرهیز کنید.
• ☐ اگر به فلزی حساسیت دارید، درباره آلیاژ بپرسید.

اگر به طرح‌های ساده و ماندگار علاقه دارید، این طرح‌ها از فروشگاه خودمان را ببینید:

تصویر جلد: Wikimedia Commons، Johannes Vermeer، مجوز Public domain.

پرسش‌های متداول

دختری با گوشواره مروارید را چه کسی کشیده است؟

یوهانس ورمیر، نقاش هلندی، حدود سال ۱۶۶۵؛ این اثر در موزه موریتس‌هاوس لاهه نگهداری می‌شود.

آیا گوشواره در این نقاشی واقعاً مروارید است؟

معلوم نیست؛ برخی پژوهشگران به دلیل اندازه بزرگ آن احتمال داده‌اند شیشه یا فلز صیقلی باشد. پاسخ قطعی وجود ندارد.

کلیمت در نقاشی‌هایش از طلای واقعی استفاده می‌کرد؟

بله؛ در آثار دوره طلایی، از جمله پرتره آدله بلوخ-باوئر ۱، از ورق طلا و نقره روی بوم استفاده کرده است.

ورق طلا چیست؟

لایه‌ای بسیار نازک از طلا که روی سطح چسبانده می‌شود و در نقاشی، تذهیب و هنرهای تزیینی کاربرد دارد.

جواهرات در نگارگری ایرانی چطور تصویر شده‌اند؟

شاهان و درباریان اغلب با تاج، گوشواره، گردنبند و بازوبند و با رنگ‌های درخشان و گاهی طلای واقعی تصویر شده‌اند.