تاریخچه گوشواره؛ از گوشواره‌های سومری تا گوشواره میخی امروز

وقتی مادربزرگ لیلا گوشواره‌های آویز قدیمی‌اش را از صندوقچه بیرون آورد، لیلا پرسید: «آدم‌ها از کی گوشواره می‌پوشند؟» مادربزرگ خندید و گفت: «از وقتی که یادم می‌آید.» اما جواب واقعی خیلی قدیمی‌تر است. تاریخچه گوشواره به هزاران سال پیش برمی‌گردد و ردپای آن را می‌توان در گورهای باستانی بین‌النهرین، نقش‌برجسته‌های ایران باستان، کارگاه‌های زرگری یونان و روم و جواهرات دوره قاجار دید. در این مقاله این مسیر طولانی را به‌صورت خلاصه مرور می‌کنیم. تاریخ‌ها تقریبی‌اند و درباره برخی جزئیات، میان پژوهشگران اختلاف نظر هست؛ هر جا روایتی قطعی نیست، آن را گفته‌ایم.

آغاز: گوشواره در بین‌النهرین

باستان‌شناسان در کاوش‌های گورستان سلطنتی شهر اور، در جنوب عراق امروزی، جواهرات طلای فراوانی یافته‌اند که به حدود میانه هزاره سوم پیش از میلاد نسبت داده می‌شوند. در میان این یافته‌ها، حلقه‌ها و قطعه‌های هلالی‌شکل طلا هست که بسیاری از پژوهشگران آن‌ها را گوشواره می‌دانند. البته درباره کاربرد دقیق برخی حلقه‌ها، که ممکن است برای گوش یا مو بوده باشند، قطعیتی وجود ندارد.

نکته جالب این است که گوشواره احتمالاً حتی پیش از این دوره هم وجود داشته، اما از مواد فاسدشدنی مثل استخوان، چوب یا صدف ساخته می‌شده و کمتر باقی مانده است. طلا چون زنگ نمی‌زند و از بین نمی‌رود، شواهد ماندگارتری به جا گذاشته است. درباره جایگاه طلا در تمدن‌های کهن، طلا در تاریخ جهان را بخوانید.

گوشواره در ایران باستان

در ایران، شواهد استفاده از گوشواره به دوره‌های بسیار کهن برمی‌گردد. یکی از شناخته‌شده‌ترین شواهد، نقش‌برجسته‌های دوره هخامنشی است. در برخی از نقش‌های تخت جمشید، پیکره‌های مردان، از جمله سربازان و درباریان، با گوشواره‌های حلقه‌ای تصویر شده‌اند. این نشان می‌دهد که در آن دوره، گوشواره فقط زیور زنان نبوده است.

از دوره هخامنشی نمونه‌هایی از گوشواره‌های طلای حلقه‌ای با تزیین ظریف و گاه نگین‌نشانی رنگی در موزه‌های مختلف جهان نگهداری می‌شود. درباره هنر زرگری این دوره در طلای هخامنشی و درباره تاریخ کلی طلا در ایران در تاریخچه طلا در ایران نوشته‌ایم.

در دوره‌های اشکانی و ساسانی هم گوشواره در آثار هنری و یافته‌های باستانی دیده می‌شود، هرچند تعیین تاریخ دقیق بسیاری از قطعه‌ها کار متخصصان است و منابع گاهی با هم اختلاف دارند.

مصر باستان: گوشواره‌ای که دیر رسید

برخلاف تصور رایج، به نظر بسیاری از پژوهشگران گوشواره در مصر باستان نسبتاً دیر رواج یافت. شواهد گسترده استفاده از آن معمولاً به دوره پادشاهی جدید، یعنی حدود نیمه هزاره دوم پیش از میلاد، نسبت داده می‌شود و برخی منابع احتمال می‌دهند که این رسم از راه ارتباط با سرزمین‌های همسایه به مصر رسیده باشد. در برخی آثار این دوره، از جمله نقاب مشهور توت‌عنخ‌آمون، لاله گوش سوراخ‌شده دیده می‌شود. گوشواره‌های مصری اغلب از طلا، شیشه رنگی و سنگ‌هایی مثل کارنلین و لاجورد ساخته می‌شدند و طرح‌های گرد و دکمه‌ای بزرگ در آن‌ها رایج بود. درباره جواهرات این تمدن در جواهرات مصر باستان بیشتر نوشته‌ایم.

یونان و روم: اوج هنر زرگری

زرگران یونانی، به‌ویژه در دوره هلنیستی، گوشواره‌هایی ساختند که هنوز از نظر ظرافت حیرت‌انگیزند. آن‌ها از فنونی مثل دانه‌دوانی (چسباندن دانه‌های بسیار ریز طلا روی سطح) و مفتول‌کاری استفاده می‌کردند. نقش‌های رایج شامل سر جانوران مثل شیر، پیکره‌های اسطوره‌ای، کبوتر و آمفورا (کوزه دو دسته) بود.

تصویر جلد همین مقاله یک جفت گوشواره حلقه‌ای با سر شیر است که به قبرس در حدود قرن چهارم و سوم پیش از میلاد نسبت داده می‌شود. این نوع گوشواره حلقه‌ای که یک سر آن به شکل سر جانور است، در جهان یونانی رواج زیادی داشت.

در روم، گوشواره‌ها اغلب ساده‌تر بودند اما سنگ‌های رنگی و مروارید در آن‌ها بیشتر دیده می‌شد. برخی منابع می‌گویند مروارید در گوشواره‌های رومی نشانه ثروت بوده است، اما مثل بسیاری از روایت‌های تاریخی، باید آن را با احتیاط پذیرفت.

از سده‌های میانه تا دوره قاجار

در اروپای سده‌های میانه، بنا بر بسیاری از منابع، گوشواره برای مدتی کمتر دیده می‌شد؛ یکی از دلایلی که معمولاً ذکر می‌شود، رواج پوشش‌های سر و مدل‌های مویی است که گوش را می‌پوشاندند. از حدود قرن شانزدهم میلادی، با تغییر مد، گوشواره دوباره در اروپا پررنگ‌تر شد.

در ایران و سرزمین‌های اسلامی، گوشواره در طول قرن‌ها جایگاه خود را حفظ کرد. در دوره صفوی و به‌ویژه قاجار، گوشواره‌های آویز بلند با مروارید، فیروزه و میناکاری رواج داشت. نمونه‌هایی از جواهرات درباری را می‌توان در مجموعه جواهرات ملی ایران دید.

گوشواره در فرهنگ و زبان فارسی

در زبان فارسی، واژه «گوشوار» از دیرباز در شعر و ادب به کار رفته و گاهی نماد زیبایی و گاهی نماد بندگی و سرسپردگی بوده است؛ تعبیر «حلقه به گوش» در ادب فارسی به همین معنای دوم اشاره دارد. در فرهنگ عامه هم گوشواره جایگاه ویژه‌ای در هدیه‌های خانوادگی دارد. هدیه دادن گوشواره به دختر نوزاد، به عروس یا در مراسم خاص، در بسیاری از خانواده‌های ایرانی رسمی آشناست. گوشواره‌های قدیمی هم اغلب از نسلی به نسل دیگر می‌رسند و بخشی از حافظه خانواده می‌شوند.

گوشواره امروزی: میخی، کلیپسی و چند سوراخ

در قرن بیستم میلادی، گوشواره‌های پیچی و کلیپسی برای کسانی که گوش سوراخ‌شده نداشتند رایج شد. بعدتر، با رواج دوباره سوراخ کردن گوش، گوشواره‌های میخی ساده به یکی از پرفروش‌ترین زیورها تبدیل شدند. امروز سوراخ‌های دوم و سوم گوش هم رایج است و ترکیب گوشواره‌های میخی کوچک و حلقه‌ای ظریف روی یک گوش طرفداران زیادی دارد. در کنار این تنوع، طرح‌های الهام‌گرفته از گذشته هم بازگشته‌اند: گوشواره‌های حلقه‌ای با سر جانور، آویزهای دانه‌دوانی‌شده و طرح‌های مینیاتوری که یادآور جواهرات قاجاری‌اند. بسیاری از طراحان امروز آگاهانه از موزه‌ها الهام می‌گیرند و نقش‌های کهن را با وزن سبک‌تر و مناسب استفاده روزمره بازآفرینی می‌کنند.

برای آشنایی با انواع امروزی، انواع گوشواره و برای انتخاب بین میخی و آویز، گوشواره میخی یا آویز را ببینید. اگر گوشواره حلقه‌ای دوست دارید، گوشواره حلقه‌ای را هم بخوانید.

گوشواره و مردان در طول تاریخ

همان‌طور که در نقش‌برجسته‌های هخامنشی دیده می‌شود، گوشواره در بسیاری از فرهنگ‌ها فقط مخصوص زنان نبوده است. در برخی دوره‌ها و جوامع، گوشواره برای مردان نشانه جایگاه اجتماعی، قبیله یا شغل بوده است. روایت‌هایی مثل اینکه دریانوردان گوشواره طلا می‌پوشیدند تا هزینه تدفینشان تأمین شود، بسیار مشهورند اما شواهد تاریخی محکمی برای آن‌ها کمتر در دست است.

⚠️ درباره پوشیدن طلا توسط آقایان، بسیاری از مراجع دینی آن را جایز نمی‌دانند، اما در جزئیات و مصادیق دیدگاه‌ها متفاوت است. اگر این موضوع برایتان مهم است، از مرجع تقلید خود بپرسید. درباره گوشواره مردانه امروزی، گوشواره مردانه را ببینید.

از تاریخ تا امروز: نکته‌های سلامت

سوراخ کردن گوش امروز کاری رایج است، اما بهتر است با رعایت نکات بهداشتی و توسط فرد آموزش‌دیده با ابزار استریل انجام شود. چند نکته:

• حساسیت فلز: برخی افراد به فلزهایی مثل نیکل حساسیت دارند. طلای با عیار مناسب معمولاً انتخاب بهتری از بدلیجات است. ببینید: حساسیت به طلا.
• کودکان: برای نوزادان و کودکان، گوشواره‌های کوچک، بدون آویز و با قفل ایمن انتخاب کنید و مراقب خطر بلعیدن قطعه‌های ریز باشید. ببینید: گوشواره نوزاد.
• عفونت: اگر محل سوراخ قرمز، متورم یا دردناک شد، با پزشک مشورت کنید.

✅ چک‌لیست خرید گوشواره با الهام از طرح‌های تاریخی

• ☐ اگر طرح کلاسیک یا باستانی می‌خواهید، به گوشواره‌های حلقه‌ای و آویز ظریف نگاه کنید.
• ☐ عیار و مهر طلا را بررسی کنید.
• ☐ وزن و اجرت را جداگانه در فاکتور بخواهید.
• ☐ قفل و پشت گوشواره را امتحان کنید تا محکم باشد.
• ☐ برای کودکان، طرح کوچک و بدون آویز انتخاب کنید.
• ☐ اگر حساسیت دارید، از عیار و آلیاژ بپرسید.

اگر به گوشواره ساده و ماندگار علاقه دارید، این طرح‌ها از فروشگاه خودمان را ببینید:

تصویر جلد: Wikimedia Commons، Mary Harrsch، مجوز CC BY-SA 4.0.

پرسش‌های متداول

قدیمی‌ترین گوشواره طلا مربوط به کجاست؟

از قدیمی‌ترین نمونه‌های شناخته‌شده، حلقه‌ها و هلال‌های طلای گورستان سلطنتی اور در بین‌النهرین است که به هزاره سوم پیش از میلاد نسبت داده می‌شوند.

آیا در ایران باستان مردان گوشواره می‌پوشیدند؟

در برخی نقش‌برجسته‌های هخامنشی، از جمله در تخت جمشید، پیکره‌های مردان با گوشواره حلقه‌ای دیده می‌شوند.

دانه‌دوانی در گوشواره چیست؟

فنی زرگری که در آن دانه‌های بسیار ریز طلا روی سطح قطعه چسبانده می‌شوند؛ زرگران یونانی و اتروسکی در آن مهارت زیادی داشتند.

گوشواره کلیپسی از کی رایج شد؟

گوشواره‌های پیچی و کلیپسی در قرن بیستم میلادی برای کسانی که گوش سوراخ‌شده نداشتند رواج یافتند.

روایت گوشواره طلای دریانوردان درست است؟

این روایت مشهور است اما شواهد تاریخی محکمی برای آن کمتر در دست است؛ بهتر است آن را افسانه‌ای رایج بدانیم.