عیارسنجی طلا چگونه انجام می‌شود؟ ری‌گیری، XRF و سنگ محک

لیلا یک گردنبند قدیمی از مادرش داشت و می‌خواست آن را بفروشد. اولین طلافروش گردنبند را روی یک سنگ سیاه کشید و گفت «۱۸ عیار است». دومی آن را زیر یک دستگاه گذاشت و عددی کمی متفاوت روی صفحه نشانش داد. سومی گفت «برای اطمینان باید ری بگیریم». لیلا گیج شده بود: کدام درست است و اصلاً عیارسنجی طلا چگونه انجام می‌شود؟ در این راهنما سه روش اصلی را ساده توضیح می‌دهیم و می‌گوییم کدام برای چه موقعیتی مناسب‌تر است.

⚠️ این مقاله آموزشی است و جایگزین نظر آزمایشگاه یا کارشناس نیست. در این مقاله قیمت روز یا پیش‌بینی قیمت نمی‌آوریم.

عیارسنجی طلا یعنی چه؟

طلای زیورآلات تقریباً هیچ‌وقت خالص نیست؛ برای اینکه محکم‌تر شود و رنگ‌های مختلف بگیرد، با فلزاتی مثل مس، نقره و روی آلیاژ می‌شود. عیار نشان می‌دهد از هر هزار قسمت وزن قطعه، چند قسمت طلای خالص است. طلای ۱۸ عیار یعنی ۷۵۰ در هزار، طلای ۲۱ عیار یعنی حدود ۸۷۵ در هزار و طلای ۲۴ عیار یعنی تقریباً خالص. برای مرور کامل این مفهوم، عیار طلا چیست را بخوانید.

عیارسنجی طلا یعنی اندازه‌گیری همین عدد. اهمیتش هم روشن است: قیمت هر گرم طلا مستقیماً به عیارش بستگی دارد. اگر عیار را اشتباه حساب کنید، همه محاسبه قیمت اشتباه می‌شود؛ روش این محاسبه را در نحوه محاسبه قیمت طلا توضیح داده‌ایم.

ری‌گیری طلا چیست؟

ری‌گیری اصطلاح بازار ایران برای آزمایش ذوبی است که در زبان فنی به آن «کوپلاسیون» یا «فایر اسی» (Fire Assay) می‌گویند. این روش قدیمی‌ترین و در عین حال دقیق‌ترین روش رایج برای سنجش طلای آلیاژی است. استاندارد بین‌المللی ISO 11426، که طبق صفحه رسمی سازمان ISO آخرین بار در سال ۲۰۲۶ بازبینی و تأیید شده، همین روش را برای تعیین طلا در محدوده ۱۰۰ تا ۹۹۹٫۵ در هزار توصیف می‌کند و آن را روش توصیه‌شده برای سنجش عیار آلیاژهای زیورآلات می‌داند.

مراحل ری‌گیری به زبان ساده

1. نمونه‌برداری: مقدار بسیار کمی از قطعه، معمولاً از چند نقطه، برداشته و دقیق وزن می‌شود.
2. افزودن نقره و سرب: نمونه با مقداری نقره و سرب همراه می‌شود.
3. ذوب در کوره: در کوره، سرب و فلزات پایه مثل مس اکسید می‌شوند و جذب بوته متخلخل می‌شوند؛ دانه‌ای از طلا و نقره باقی می‌ماند.
4. جداسازی با اسید: دانه نازک و در اسید نیتریک گذاشته می‌شود تا نقره حل شود و طلای خالص بماند.
5. وزن نهایی: طلای باقی‌مانده وزن و با وزن اولیه مقایسه می‌شود؛ نسبت این دو، عیار است.

ری‌گیری کجا به کار می‌رود؟

ری‌گیری بیشتر برای طلای آبشده و شمش استفاده می‌شود، چون قطعه یکپارچه است و برداشتن نمونه کوچک ارزش آن را کم نمی‌کند. نتیجه معمولاً به صورت «انگ» روی قطعه حک می‌شود؛ درباره این نشانه در انگ طلا چیست نوشته‌ایم. برای زیورآلات ظریف، ری‌گیری معمولاً انتخاب اول نیست، چون نمونه‌برداری ممکن است به ظاهر قطعه آسیب بزند.

دستگاه XRF چطور کار می‌کند؟

XRF مخفف X-Ray Fluorescence یا «فلورسانس پرتو ایکس» است. دستگاه پرتو ایکس به سطح قطعه می‌تاباند؛ هر عنصر در پاسخ، پرتویی با انرژی ویژه خودش برمی‌گرداند و دستگاه از روی این امضاها، سهم طلا، نقره، مس و فلزات دیگر را تخمین می‌زند.

مزایا و محدودیت‌های XRF

محدودیت اصلی XRF این است که پرتو فقط تا عمق کمی از سطح نفوذ می‌کند. اگر قطعه‌ای از فلز ارزان ساخته و روی آن روکش ضخیمی از طلا کشیده شده باشد، دستگاه ممکن است عیار بالایی نشان دهد. به همین دلیل، در موارد مشکوک، کارشناسان XRF را با روش‌های دیگر ترکیب می‌کنند. درباره ترفندهای تقلب، تشخیص طلای اصل را ببینید.

سنگ محک چیست؟

سنگ محک قدیمی‌ترین ابزار عیارسنجی است. آزماینده قطعه را روی یک سنگ سیاه و صاف می‌کشد تا خط نازکی از فلز روی سنگ بماند. کنار آن، با سوزن‌هایی از عیارهای معلوم هم خط می‌کشد. سپس اسیدهایی با قدرت مشخص روی خط‌ها می‌ریزد و رفتار آن‌ها را مقایسه می‌کند: هرچه عیار پایین‌تر باشد، خط زودتر در اسید کم‌رنگ یا حل می‌شود.

مزایا و محدودیت‌های سنگ محک

• ✅ سریع و ارزان: چند دقیقه طول می‌کشد و تجهیزات ساده‌ای دارد.
• ✅ آسیب کم: فقط مقدار بسیار ناچیزی از سطح روی سنگ می‌ماند.
• ⚠️ وابسته به تجربه: خواندن نتیجه به چشم و تجربه آزماینده بستگی دارد.
• ❌ محدودیت روکش: مثل XRF، سطح را می‌سنجد و قطعه روکش‌دار ممکن است گمراه‌کننده باشد.

روش‌های کمکی دیگر

بعضی فروشندگان از دستگاه‌های الکترونیکی تست عیار یا اندازه‌گیری چگالی (وزن کردن در هوا و آب) هم استفاده می‌کنند. این روش‌ها می‌توانند نشانه‌های اولیه بدهند، اما معمولاً به‌تنهایی برای اعلام دقیق عیار کافی نیستند.

مقایسه سه روش عیارسنجی طلا

اشتباهات رایج درباره عیارسنجی

• «عدد دستگاه همیشه درست است.» هر دستگاهی خطا دارد و نتیجه‌اش به کالیبراسیون، تمیزی سطح و نوع قطعه بستگی دارد. اختلاف کوچک بین دو دستگاه طبیعی است.
• «آهن‌ربا نشان می‌دهد طلا اصل است.» جذب نشدن به آهن‌ربا فقط یعنی قطعه از آهن نیست؛ بسیاری از فلزات و آلیاژهای ارزان هم جذب آهن‌ربا نمی‌شوند.
• «گاز گرفتن طلا عیار را نشان می‌دهد.» این روش نه عیار را نشان می‌دهد و نه ایمن است؛ به دندان و قطعه آسیب می‌زند.
• «انگ روی قطعه یعنی دیگر نیازی به بررسی نیست.» انگ و نشان هم قابل جعل‌اند؛ ارزش آن به اعتبار آزمایشگاه یا سازنده‌ای است که آن را زده است.

برای طلای خودتان کدام روش لازم است؟

• خرید زیورآلات نو از فروشگاه معتبر: معمولاً فاکتور با عیار و وزن و کد انگ یا نشان استاندارد کافی است؛ درباره نشانه‌ها هال‌مارک طلا را بخوانید.
• فروش زیورآلات قدیمی: بررسی با XRF یا سنگ محک رایج است؛ اگر عددها اختلاف دارند، از یک جای دیگر هم بپرسید.
• خرید یا فروش آبشده: به انگ و آزمایشگاه صادرکننده آن توجه کنید و در صورت تردید، ری‌گیری مجدد را در نظر بگیرید.
• قطعه مشکوک یا بدون نشان: ترکیب چند روش، و در صورت نیاز آزمایشگاه مستقل، امن‌ترین راه است.

مقررات مالیاتی و صنفی مربوط به معاملات طلا ممکن است تغییر کند؛ برای جزئیات به منبع رسمی مراجعه کنید و مالیات طلا را هم ببینید.

پونوگلد و عیار

پونوگلد فروشگاه اینترنتی زیورآلات طلای ۱۸ عیار است و عیار و وزن هر قطعه در صفحه محصول و فاکتور درج می‌شود. اگر درباره تفاوت عیارها سؤال دارید، راهنمای تفاوت طلای ۱۸ و ۲۴ عیار را ببینید.

چند مدل ساده ۱۸ عیار که عیار و وزنشان در فاکتور می‌آید:

✅ چک‌لیست عیارسنجی طلا

• ☐ می‌دانم عیار به چه معناست و ۱۸ عیار یعنی ۷۵۰ در هزار.
• ☐ برای زیورآلات، روش بدون آسیب (XRF یا سنگ محک) را ترجیح می‌دهم.
• ☐ اگر قطعه روکش‌دار یا مشکوک است، به یک روش سطحی بسنده نمی‌کنم.
• ☐ برای آبشده، انگ و آزمایشگاه صادرکننده را بررسی می‌کنم.
• ☐ اگر دو فروشنده عدد متفاوت گفتند، نظر سوم یا آزمایشگاه مستقل می‌گیرم.
• ☐ عیار و وزن را در فاکتور خرید یا فروش ثبت می‌کنم.

جمع‌بندی

لیلا در نهایت فهمید سه طلافروش هر کدام از روشی متفاوت استفاده کرده بودند و اختلاف کوچک عددها طبیعی بود. چون گردنبندش یک زیورآلات بود و نه قطعه آبشده، با دو بررسی XRF در دو مغازه، که عدد نزدیکی داشتند، خیالش راحت شد. خلاصه عیارسنجی طلا: ری‌گیری دقیق‌ترین است اما تخریبی؛ XRF سریع و بی‌آسیب است اما سطحی؛ سنگ محک سنتی و سریع است و به تجربه آزماینده بستگی دارد. روش را بر اساس نوع قطعه و حجم معامله انتخاب کنید.

تصویر جلد: Wikimedia Commons، ناشناس، مجوز CC0.

پرسش‌های متداول

عیارسنجی طلا چگونه انجام می‌شود؟

سه روش رایج وجود دارد: ری‌گیری یا آزمایش ذوبی که دقیق‌ترین است، دستگاه XRF که سریع و بدون آسیب است و سنگ محک که روشی سنتی با اسیدهای مرجع است.

ری‌گیری طلا چیست؟

ری‌گیری اصطلاح بازار برای آزمایش ذوبی یا کوپلاسیون است؛ نمونه کوچکی از طلا ذوب و با اسید جداسازی می‌شود تا وزن طلای خالص و در نتیجه عیار به دست آید.

آیا ری‌گیری به طلا آسیب می‌زند؟

بله، چون مقدار کمی از قطعه برای آزمایش برداشته می‌شود. به همین دلیل بیشتر برای آبشده و شمش استفاده می‌شود.

دستگاه XRF چقدر دقیق است؟

برای بسیاری از زیورآلات دقت خوبی دارد، اما به کیفیت و کالیبراسیون دستگاه بستگی دارد و چون سطح را می‌سنجد، در قطعات روکش‌دار ممکن است خطا کند.

سنگ محک چطور عیار را نشان می‌دهد؟

خط فلز روی سنگ سیاه با خط سوزن‌های عیار معلوم مقایسه می‌شود و واکنش آن‌ها به اسیدهای مرجع، عیار تقریبی را نشان می‌دهد.

برای فروش طلای قدیمی کدام روش بهتر است؟

برای زیورآلات معمولاً XRF یا سنگ محک کافی است. اگر عددها اختلاف داشت یا قطعه مشکوک بود، نظر دوم یا آزمایشگاه مستقل بگیرید.