سفر طلا ۳: پالایش طلا چگونه است؟ از سنگ معدن تا شمش ۹۹۹.۹

در قسمت قبل، طلا را در معدن‌های تکاب و موته دیدیم: پودری نامرئی در دل تن‌ها سنگ. وقتی کارخانه فرآوری کارش را تمام می‌کند، چیزی شبیه یک شمش زرد و کدر بیرون می‌آید. خیلی‌ها فکر می‌کنند کار همین‌جا تمام شده است؛ اما این شمش هنوز «طلای خالص» نیست. نقره، مس و ناخالصی‌های دیگر در آن مانده‌اند. مرحله‌ای که این شمش خام را به طلایی با خلوص ۹۹۹٫۹ تبدیل می‌کند، پالایش طلا نام دارد. در این قسمت از «سفر طلا» به زبان ساده می‌بینیم این کار چطور انجام می‌شود، عیار چطور سنجیده می‌شود و چرا روی شمش‌ها عددی مثل ۹۹۹٫۹ حک می‌شود.

شمش خام معدن چه چیزی دارد؟

در زبان صنعت، شمش خامی که از معدن بیرون می‌آید «دوره» (doré) نامیده می‌شود. ترکیب آن بسته به معدن کاملاً فرق می‌کند. در بعضی معادن، طلا بخش اصلی آن است و در بعضی دیگر نقره سهم بزرگی دارد. به همین دلیل پالایشگاه اول باید بداند با چه چیزی طرف است.

پالایش طلا فقط برای طلای معدنی نیست. طلای بازیافتی، یعنی زیورآلات قدیمی، ضایعات کارگاه‌ها و قطعات الکترونیکی، هم وارد همین چرخه می‌شود. در عمل، بخش مهمی از طلایی که پالایش می‌شود از بازیافت می‌آید. برای همین طلای خالص امروز ممکن است ترکیبی از طلای معدن‌های مختلف و انگشترهای قدیمی باشد.

پالایش طلا در تاریخ؛ از نمک و آتش تا برق

پالایش طلا کار تازه‌ای نیست. باستان‌شناسان در کاوش‌های شهر باستانی سارد، پایتخت لیدی در غرب آناتولی، بقایای کارگاهی را یافته‌اند که به گفته پژوهشگران برای جدا کردن نقره از طلا به کار می‌رفته است. روش آن دوران، که در منابع با نام «سمنتاسیون» شناخته می‌شود، بر پایه حرارت دادن طلا همراه با نمک بود تا نقره به تدریج از آن جدا شود. این روش کند بود، اما همان چیزی بود که ضرب سکه‌هایی با خلوص قابل اعتماد را ممکن کرد. لیدی را اغلب از نخستین جاهایی می‌دانند که سکه طلا ضرب کرد و این سنت بعدها در دوره هخامنشی هم ادامه یافت؛ داستانش را در تاریخ سکه در ایران خوانده‌اید.

در قرن‌های بعد، اسیدها و سپس در قرن نوزدهم میلادی روش‌های کلر و الکترولیز وارد کار شدند. امروز پالایشگاه‌های بزرگ می‌توانند در زمانی بسیار کوتاه‌تر از گذشته به خلوصی برسند که برای صنعتگران قدیم تقریباً رویایی بود.

مسیر پالایش طلا قدم به قدم

1. ذوب و نمونه‌برداری: شمش خام یا طلای بازیافتی ذوب و همگن می‌شود و از آن نمونه برمی‌دارند.
2. سنجش عیار اولیه: مشخص می‌شود چند درصد طلا، چند درصد نقره و چه ناخالصی‌هایی وجود دارد. این عدد هم مبنای پرداخت به صاحب طلاست و هم مبنای انتخاب روش پالایش.
3. پالایش: با یکی از روش‌هایی که در ادامه می‌گوییم، طلا از همراهانش جدا می‌شود.
4. ریخته‌گری: طلای خالص به شکل شمش، ساچمه یا گرانول درمی‌آید.
5. سنجش نهایی و حک مشخصات: خلوص دوباره بررسی و مشخصاتی مثل خلوص، وزن و شماره سریال روی شمش حک می‌شود.

روش‌های اصلی پالایش طلا

سه خانواده روش در دنیا رایج‌تر است. هدف این بخش آشنایی عمومی است، نه آموزش عملی.

روش کلر (میلر)

در این روش، گاز کلر از میان طلای مذاب عبور داده می‌شود. نقره و بسیاری از فلزات دیگر با کلر ترکیب می‌شوند و به صورت لایه‌ای جدا روی سطح می‌آیند. این روش سریع است و برای حجم‌های بزرگ مناسب است، اما معمولاً طلا را به خلوص حدود ۹۹٫۵ درصد می‌رساند، نه بالاتر.

روش الکترولیز (ولویل)

برای رسیدن به خلوص ۹۹۹٫۹، معمولاً از الکترولیز استفاده می‌شود. طلای ناخالص در محلولی ویژه قرار می‌گیرد و با عبور جریان برق، طلای خالص روی قطب دیگر می‌نشیند. این روش کندتر است و طلای زیادی را مدتی در فرایند نگه می‌دارد، اما خلوص بسیار بالایی می‌دهد. در بسیاری از پالایشگاه‌ها، روش کلر و الکترولیز پشت سر هم به کار می‌روند.

روش‌های شیمیایی مرطوب

در واحدهای کوچک‌تر، طلا در محلول‌های اسیدی قوی، مثل تیزاب سلطانی، حل و سپس دوباره رسوب داده می‌شود. این روش به تجهیزات کمتری نیاز دارد، اما با مواد بسیار خطرناک و گازهای سمی سروکار دارد و فقط در محیط صنعتی مجهز و با مجوز قابل انجام است.

همراهان طلا کجا می‌روند؟

نقره و فلزات دیگری که در پالایش جدا می‌شوند دور ریخته نمی‌شوند. در روش کلر، نقره به شکل ترکیبی به نام کلرید نقره جمع می‌شود و بعداً جداگانه بازیابی و پالایش می‌شود. در الکترولیز هم بخشی از ناخالصی‌ها به شکل لجنی در ته مخزن ته‌نشین می‌شود و بخشی در محلول می‌ماند؛ از همین بخش‌ها می‌توان فلزات باارزشی مثل نقره و گاهی فلزات گروه پلاتین را بازیافت کرد. برای همین پالایشگاه‌ها معمولاً فقط «طلاساز» نیستند و چند فلز را هم‌زمان مدیریت می‌کنند.

عیارسنجی؛ از کجا بفهمیم طلا چقدر خالص است؟

سنجش عیار در تمام زنجیره طلا حیاتی است. اگر عدد خلوص اشتباه باشد، یک طرف معامله ضرر می‌کند. روش‌های رایج:

• آزمایش کوره‌ای (کوپلاسیون): روشی قدیمی که هنوز مرجع دقت به شمار می‌رود. نمونه کوچکی از طلا ذوب، همراهانش جدا و وزن طلای خالص با ترازوی بسیار دقیق اندازه‌گیری می‌شود. نمونه در این آزمایش از بین می‌رود.
• دستگاه‌های طیف‌سنجی مثل XRF: سریع‌اند و به قطعه آسیب نمی‌زنند، اما بیشتر سطح قطعه را می‌سنجند. اگر قطعه روکش یا لایه‌ای متفاوت داشته باشد، ممکن است نتیجه دقیق نباشد.
• روش‌های سنتی مثل سنگ محک: برای برآورد سریع کاربرد دارند، اما دقت روش‌های آزمایشگاهی را ندارند.

درباره معنای عیار و عددهای هزارم، عیار طلا چیست را بخوانید.

ری‌گیری آبشده در بازار ایران

در بازار ایران، طلای کهنه و ضایعات معمولاً ذوب و به شکل «آبشده» درمی‌آید. سپس آزمایشگاه عیار آن را می‌سنجد و برگه‌ای با عیار و وزن صادر می‌کند؛ این کار در بازار «ری‌گیری» نامیده می‌شود. این آبشده الزاماً ۲۴ عیار نیست و عیارش ممکن است کمی بالاتر یا پایین‌تر از حد مورد انتظار باشد. توضیح کامل را در طلای آبشده چیست آورده‌ایم.

عدد ۹۹۹٫۹ روی شمش یعنی چه؟

خلوص طلا را معمولاً با «هزارم» بیان می‌کنند. ۹۹۹٫۹ یعنی در هر هزار قسمت وزن، ۹۹۹٫۹ قسمت طلاست؛ چیزی که گاهی «چهار نُه» یا ۲۴ عیار هم گفته می‌شود. رسیدن از ۹۹۵ به ۹۹۹٫۹ کار ساده‌ای نیست و معمولاً به مرحله الکترولیز نیاز دارد. روی شمش‌های استاندارد معمولاً خلوص، وزن، نام یا نشان پالایشگاه و شماره سریال حک می‌شود. اطلاعات بیشتر درباره انواع شمش را در شمش طلا ببینید.

شاید روی بعضی شمش‌های بزرگ عدد ۹۹۵ ببینید و فکر کنید کیفیتشان پایین‌تر است. این‌طور نیست؛ استانداردها برای کاربردهای مختلف فرق دارند. برای نمونه، در استاندارد «گود دلیوری» انجمن بازار شمش لندن (LBMA)، که مرجع شمش‌های بزرگ در معاملات بین‌المللی است، حداقل خلوص ۹۹۵ تعیین شده و وزن هر شمش حدود ۳۵۰ تا ۴۳۰ اونس تروا است. شمش‌های کوچک‌تری که برای خرید شخصی عرضه می‌شوند معمولاً ۹۹۹٫۹ هستند. نکته مهم برای خریدار این است که عدد حک‌شده و برگه یا گواهی همراه شمش با هم بخوانند.

⚠️ طلای ۹۹۹٫۹ برای ساخت زیورآلات روزمره بیش از حد نرم است. برای همین در کارگاه، این طلا را با فلزاتی مثل نقره و مس آلیاژ می‌کنند تا به عیار ۷۵۰، یعنی ۱۸ عیار، برسد. این همان چیزی است که در قسمت بعد می‌بینیم.

پالایش طلا چه اثری روی قیمت دارد؟

هزینه پالایش، سنجش عیار و حمل بخشی از هزینه‌های زنجیره طلاست، اما در قیمت نهایی یک انگشتر، عواملی مثل قیمت روز طلا، اجرت ساخت، سود فروشنده و مالیات بر ارزش افزوده سهم بیشتری دارند. شیوه محاسبه را در نحوه محاسبه قیمت طلا و دلایل گرانی طلا را در چرا طلا قیمتی است توضیح داده‌ایم. ما قیمت روز اعلام نمی‌کنیم و پیش‌بینی هم نمی‌کنیم.

✅ چک‌لیست خریدار هنگام معامله آبشده یا شمش

• ☐ برگه عیار و وزن را از آزمایشگاه معتبر بگیرید و با قطعه تطبیق دهید.
• ☐ عیار را به عدد هزارم بخوانید، نه فقط «۲۴ عیار» یا «۱۸ عیار».
• ☐ برای شمش، مشخصات حک‌شده مثل خلوص، وزن و شماره سریال را بررسی کنید.
• ☐ فاکتور معتبر با جزئیات کامل بخواهید.
• ☐ از روش‌های «پالایش خانگی» دوری کنید؛ هم خطرناک است و هم دقیق نیست.

در قسمت بعدی: درون کارگاه طلاسازی

حالا طلای ما خالص و درخشان است، اما هنوز انگشتر نیست. در قسمت چهارم «سفر طلا» به کارگاه طلاسازی می‌رویم: جایی که طلای ۹۹۹٫۹ با فلزات دیگر آلیاژ می‌شود تا ۱۸ عیار شود، قالب‌گیری و ریخته‌گری می‌شود و با دست زرگر به انگشتری تبدیل می‌شود که روی دست شماست. اگر قسمت قبل را نخوانده‌اید، معادن طلای ایران را ببینید.

پرسش‌های متداول

پالایش طلا یعنی چه؟

یعنی جدا کردن نقره، مس و ناخالصی‌های دیگر از طلای خام یا بازیافتی تا طلا به خلوص بالا، مثلاً ۹۹۹٫۹، برسد.

روش‌های اصلی پالایش طلا کدام‌اند؟

روش کلر یا میلر برای پالایش سریع تا حدود ۹۹٫۵ درصد، روش الکترولیز یا ولویل برای رسیدن به ۹۹۹٫۹، و روش‌های شیمیایی مرطوب در واحدهای کوچک‌تر.

عدد ۹۹۹٫۹ روی شمش طلا یعنی چه؟

یعنی در هر هزار قسمت وزن شمش، ۹۹۹٫۹ قسمت طلای خالص است؛ همان چیزی که در بازار ۲۴ عیار گفته می‌شود.

ری‌گیری طلا چیست؟

در بازار ایران به سنجش عیار طلای آبشده در آزمایشگاه و صدور برگه عیار و وزن، ری‌گیری می‌گویند.

چرا روی بعضی شمش‌ها عدد ۹۹۵ حک شده است؟

چون استاندارد شمش‌ها بسته به کاربرد فرق دارد. مثلاً در استاندارد گود دلیوری LBMA برای شمش‌های بزرگ بین‌المللی، حداقل خلوص ۹۹۵ است؛ این عدد به معنای تقلبی بودن یا کیفیت پایین نیست.

آیا می‌شود طلا را در خانه پالایش کرد؟

خیر. پالایش طلا با مواد و گازهای سمی و خورنده انجام می‌شود و فقط در محیط صنعتی مجهز و مجاز قابل انجام است. تلاش خانگی خطر جدی دارد.