جواهرات افسانه‌ای ۳: الماس کالینان؛ بزرگ‌ترین الماس خام تاریخ
موضوع: الماس کالینان
الماس کالینان، سنگ خام ۳۱۰۶ قیراطی، چطور از معدنی در آفریقای جنوبی با پست سفارشی به لندن رسید و به ستاره‌های عصا و تاج بریتانیا تبدیل شد؟ قصه کامل را بخوانید.
بیست و ششم ژانویه ۱۹۰۵، یک روز کاری در معدنی در آفریقای جنوبی. فردریک ولز، مدیر سطح معدن، در دیواره‌ای حدود پنج و نیم متر زیر سطح زمین، برق چیزی را دید. چیزی که بیرون کشید، تقریباً به اندازه یک مشت بود؛ آنقدر بزرگ که در روایت‌های رایج گفته می‌شود اول گمان کردند شوخی است و تکه‌ای شیشه. اما شیشه نبود: الماس کالینان بود؛ بزرگ‌ترین الماس خام با کیفیت جواهری که تاکنون پیدا شده است. در قسمت دوم دیدیم الماس هوپ با پست به موزه رسید. حالا قصه سنگی را می‌گوییم که سفرش با پست سفارشی، یک کشتی طعمه و یک جیب کت گره خورده است.
💎 خلاصه ۳۰ ثانیه‌ای: الماس کالینان
- الماس کالینان با ۳۱۰۶ قیراط (حدود ۶۲۱ گرم)، بزرگ‌ترین الماس خام با کیفیت جواهری است که تاکنون کشف شده است.
- در ۱۹۰۵ در معدن پریمیر در آفریقای جنوبی پیدا شد و نامش را از توماس کالینان، صاحب معدن، گرفت.
- دولت مستعمره ترانسوال آن را خرید و در ۱۹۰۷ به ادوارد هفتم، پادشاه بریتانیا، هدیه داد.
- خانواده اَشر در آمستردام آن را به ۹ الماس اصلی و ده‌ها الماس کوچک تقسیم و تراش دادند.
- بزرگ‌ترینش، «ستاره بزرگ آفریقا»، روی عصای سلطنتی و دومی روی تاج امپراتوری بریتانیاست.
📚 مجموعه «جواهرات افسانه‌ای تاریخ» — قسمت 3 از 6
→ قسمت قبلی: جواهرات افسانه‌ای ۲: الماس هوپقسمت بعدی: جواهرات افسانه‌ای ۴: تاج کیانی و گنجینه قاجار ←
فهرست کل مجموعه
- قسمت 1: جواهرات افسانه‌ای ۱: الماس کوه نور؛ سنگی که از دست شاهان می‌گذشت
- قسمت 2: جواهرات افسانه‌ای ۲: الماس هوپ؛ الماس آبی نفرین‌شده یا یک قصه؟
- قسمت 3: جواهرات افسانه‌ای ۳: الماس کالینان؛ بزرگ‌ترین الماس خام تاریخ (همین صفحه)
- قسمت 4: جواهرات افسانه‌ای ۴: تاج کیانی و گنجینه قاجار؛ شکوه جواهرات شاهان
- قسمت 5: جواهرات افسانه‌ای ۵: ماسک طلای توتانخامون؛ کشفی که دنیا را لرزاند
- قسمت 6: جواهرات افسانه‌ای ۶: تخم مرغ فابرژه؛ هدیه تزارها و معمای گمشده‌ها
کشف در معدن پریمیر
معدن پریمیر در نزدیکی پرتوریا، در آن زمان مستعمره ترانسوال، از ۱۹۰۲ به دست توماس کالینان راه افتاده بود. سنگی که ولز پیدا کرد، حدود ۱۰ سانتی‌متر طول، ۶ سانتی‌متر پهنا و نزدیک ۶ سانتی‌متر ضخامت داشت. روزنامه‌ها آن را «الماس کالینان» نامیدند و این نام ماند.
زمین‌شناسان تخمین می‌زنند این الماس در اعماق بسیار زیاد زمین، در منطقه‌ای میان ۴۱۰ تا ۶۶۰ کیلومتر زیر سطح، شکل گرفته و حدود ۱٫۱۸ میلیارد سال پیش با فوران‌های آتشفشانی به نزدیکی سطح رسیده است. یکی از سطوح سنگ خام صاف بود؛ نشانه‌ای که باعث شد برخی حدس بزنند کالینان تکه‌ای از سنگی بزرگ‌تر بوده است.
کالینان مدتی در بانکی در ژوهانسبورگ به نمایش گذاشته شد و به گزارش منابع، هزاران نفر به دیدنش رفتند. اما پرسش اصلی این بود: چنین سنگی را چطور می‌شود سالم به بازار لندن رساند؟
ترفند کشتی طعمه و پست سفارشی
در آوریل ۱۹۰۵، قرار شد سنگ برای فروش به نماینده شرکت معدن در لندن فرستاده شود. شایعه شد که الماس با یک کشتی مسافربری حمل می‌شود. کارآگاهان روی کشتی مستقر شدند و بسته‌ای با تشریفات در گاوصندوق ناخدا قفل شد و در تمام سفر از آن محافظت کردند.
اما سنگ داخل آن بسته بدلی بود؛ طعمه‌ای برای دزدان احتمالی. الماس واقعی در یک جعبه ساده و با پست سفارشی به بریتانیا فرستاده شد. شباهت جالبی با قصه هوپ دارد: نیم قرن بعد، هوپ هم با پست سفارشی به موزه رسید. گاهی بی‌سروصداترین راه، امن‌ترین راه است.
با وجود علاقه زیاد خریداران، کالینان دو سال فروش نرفت. قیمت، اندازه و خطر نگهداری چنین سنگی، کار را برای هر خریدار خصوصی سخت می‌کرد.
هدیه‌ای برای ادوارد هفتم
در ۱۹۰۷، لوئیس بوتا، نخست‌وزیر ترانسوال، پیشنهاد داد سنگ برای ادوارد هفتم خریده شود؛ به‌عنوان نشانه وفاداری مردم ترانسوال به تاج بریتانیا. این پیشنهاد کمتر از پنج سال پس از پایان جنگ بوئرها مطرح می‌شد و مخالفانی هم داشت. شورای قانون‌گذاری ترانسوال با ۴۲ رأی موافق در برابر ۱۹ رأی مخالف، خرید را تصویب کرد.
دولت ترانسوال در اکتبر ۱۹۰۷ سنگ را به ۱۵۰ هزار پوند خرید. الماس در ۹ نوامبر ۱۹۰۷، روز تولد ۶۶ سالگی ادوارد هفتم، در کاخ سندرینگهام به او تقدیم شد. گفته می‌شود وینستون چرچیل که آن زمان معاون وزیر مستعمرات بود، در متقاعد کردن دولت بریتانیا برای پذیرش هدیه نقش داشت و بعدها یک بدل از سنگ هم دریافت کرد.
تراش در آمستردام: یک ضربه، دو نیمه
پادشاه کار تقسیم و تراش سنگ را به شرکت جوزف اشر در آمستردام سپرد. سفر دوم سنگ هم با ترفند همراه بود: در ژانویه ۱۹۰۸، آبراهام اشر سنگ را در لندن تحویل گرفت و با قطار و کشتی مسافربری، در جیب کتش به هلند برد. در همان زمان، یک کشتی نیروی دریایی سلطنتی با سروصدای زیاد جعبه‌ای خالی را از دریای شمال عبور داد. حتی ناخدای آن کشتی هم نمی‌دانست محموله «گران‌بهایش» طعمه است.
در ۱۰ فوریه ۱۹۰۸، جوزف اشر سنگ را با یک ضربه به دو نیم کرد. پیش از آن، هفته‌ها برنامه‌ریزی شده بود و ایجاد یک شیار حدود ۱۳ میلی‌متری روی سنگ چهار روز طول کشید. در اولین تلاش، تیغه فولادی شکست؛ تیغه دوم را در شیار گذاشتند و سنگ تمیز از امتداد یکی از صفحه‌های رخ طبیعی‌اش دو نیم شد. کل کار تقسیم و تراش هشت ماه طول کشید و سه نفر روزی ۱۴ ساعت روی آن کار کردند.
افسانه غش کردن اشر
قصه معروفی می‌گوید اشر وقتی ضربه را زد، از هیجان غش کرد و پزشک و پرستار کنارش ایستاده بودند. اما مورخ الماس، ایان بالفور، این قصه را رد کرده و نوشته محتمل‌تر است اشر با یک بطری شامپاین جشن گرفته باشد. برادرزاده او هم گفته بود هیچ اشری سر هیچ کاری روی هیچ الماسی غش نمی‌کند. باز هم می‌بینیم افسانه‌ها چطور دور سنگ‌های مشهور شکل می‌گیرند؛ مثل نفرین هوپ.
ستاره‌های کالینان امروز کجا هستند؟
از سنگ خام کالینان ۹ الماس اصلی به وزن مجموع حدود ۱۰۵۶ قیراط به دست آمد، به‌علاوه ۹۶ الماس کوچک و چند تکه صیقل‌نخورده. یعنی بخش بزرگی از وزن خام در برش و تراش از دست رفت؛ امری طبیعی در تراش الماس.
| نام | وزن تقریبی | محل امروز |
|---|---|---|
| کالینان ۱ (ستاره بزرگ آفریقا) | حدود ۵۳۰ قیراط | سر عصای سلطنتی با صلیب، جواهرات سلطنتی بریتانیا |
| کالینان ۲ (ستاره دوم آفریقا) | حدود ۳۱۷ قیراط | جلوی تاج امپراتوری بریتانیا |
| کالینان ۳ (ستاره کوچک آفریقا) | حدود ۹۴ قیراط | در مجموعه خصوصی خاندان سلطنتی؛ همراه کالینان ۴ در یک سنجاق سینه |
| کالینان ۵ تا ۹ | از حدود ۱۹ قیراط تا کمتر از ۵ قیراط | جواهرات خصوصی خاندان سلطنتی |
کالینان ۱ تا ۱۹۹۲ بزرگ‌ترین الماس تراش‌خورده جهان بود؛ تا اینکه الماسی قهوه‌ای‌رنگ به نام «جوبیلی طلایی» از آن پیشی گرفت. با این حال، کالینان ۱ هنوز بزرگ‌ترین الماس تراش‌خورده بی‌رنگ شناخته‌شده است. گوهرشناسان در دهه ۱۹۸۰ کالینان ۱ و ۲ را بی‌رنگ و از نوع IIa، یعنی تقریباً خالص از نیتروژن، ارزیابی کردند. یادتان هست که هوپ از نوع کمیاب IIb بود و بور به آن رنگ آبی می‌داد؟ این دو سنگ نشان می‌دهند ناخالصی‌های بسیار کم چه تفاوت بزرگی در ظاهر الماس ایجاد می‌کنند.
عصای سلطنتی با صلیب در اصل در ۱۶۶۱ ساخته شده بود، اما در ۱۹۱۰ آن را دوباره طراحی کردند تا جای کالینان ۱ را داشته باشد. کالینان ۱ و ۲ با قابی از طلای زرد در جای خود نگه داشته می‌شوند. کالینان ۳ و ۴ هم سرگذشت جالبی دارند: مدتی روی تاجی که ملکه مری برای مراسم تاج‌گذاری‌اش خریده بود نشستند، بعد با بدل‌های کریستالی جایگزین شدند و در ۲۰۲۳ دوباره روی همان تاج قرار گرفتند تا ملکه کامیلا در مراسم تاج‌گذاری از آن استفاده کند. این رفت و برگشت میان اصل و بدل، در جواهرات سلطنتی بسیار رایج است.
ملکه الیزابت دوم کالینان ۳ و ۴ را که در یک سنجاق سینه کنار هم نشسته بودند، با شوخی «تکه‌های مادربزرگ» می‌نامید؛ چون آنها را از مادربزرگش ملکه مری به ارث برده بود. او در ۱۹۵۸ در سفر به هلند، به کارخانه اشر رفت و این سنجاق را به برادرزاده همان کسی نشان داد که پنجاه سال قبل سنگ را شکافته بود.
واقعیت و افسانه در قصه کالینان
- ✅ واقعیت: کالینان بزرگ‌ترین الماس خام جواهری کشف‌شده تاکنون است.
- ✅ واقعیت: سنگ با پست سفارشی به لندن رفت و یک بسته بدلی طعمه دزدان شد.
- ⚠️ محل بحث: اینکه کالینان تکه‌ای از سنگی بزرگ‌تر بوده، حدسی است بر اساس شکل سنگ، نه یافته‌ای قطعی.
- ❌ افسانه: غش کردن اشر هنگام شکافتن سنگ؛ مورخان آن را رد کرده‌اند.
🧮 مثال فرضی: چرا از سنگ خام، وزن کم می‌شود؟
⚠️ اعداد این مثال کاملاً فرضی و آموزشی‌اند؛ قیمت روز یا پیشنهاد خرید نیستند و فقط روش محاسبه را نشان می‌دهند.
فرض کنید یک سنگ خام فرضی ۱۰ قیراطی دارید. تراشکار باید ترک‌ها و ناخالصی‌ها را کنار بگذارد و شکلی بسازد که نور را خوب بازتاب دهد.
- اگر بخواهد بزرگ‌ترین سنگ ممکن را نگه دارد، شاید یک الماس ۵ قیراطی با چند ناخالصی ریز به دست آید.
- اگر بخواهد سنگ تمیزتری بسازد، شاید دو الماس ۲ قیراطی و یک الماس ۱ قیراطی بگیرد؛ مجموع ۵ قیراط اما با ارزش و کاربردی متفاوت.
در هر دو حالت، حدود نیمی از وزن به گرد و تکه تبدیل شده است. این عددها فرضی‌اند، اما همین منطق توضیح می‌دهد چرا از ۳۱۰۶ قیراط کالینان، حدود یک‌سوم در ۹ سنگ اصلی ماند.
قصه کالینان برای خریدار امروز
- وزن الماس تراش‌خورده را با وزن خام اشتباه نگیرید: در فاکتور، وزن نگین تراش‌خورده می‌آید. هر حرفی از «سنگ خام بزرگ» ارزش نگین شما را تغییر نمی‌دهد.
- امنیت ارسال را جدی بگیرید: درس کالینان ساده است: برای جواهرات باارزش، ارسال بی‌سروصدا، بیمه‌شده و قابل رهگیری بهتر از نمایش است.
- بی‌رنگ بودن را بشناسید: کالینان ۱ و ۲ بی‌رنگ‌اند. در جواهرات معمولی هم رنگ و شفافیت نگین روی قیمت اثر زیادی دارد؛ آن را در فاکتور مکتوب بخواهید.
- طلای قاب را جدا ببینید: عیار و وزن طلای پایه جدا از نگین است. برای فهم تفاوت عیارها، تفاوت طلای ۱۸ و ۲۴ عیار را بخوانید.
الهام از درخشش یک نگین تکی، در اندازه‌ای برای هر روز:
✅ چک‌لیست بررسی جواهر نگین‌دار
- ☐ نوع و وزن یا اندازه نگین در فاکتور جدا نوشته شده است.
- ☐ عیار و وزن طلای قاب مشخص است.
- ☐ درباره رنگ و شفافیت نگین پرسیده‌ام و پاسخ را مکتوب گرفته‌ام.
- ☐ برای سنگ‌های باارزش، شناسنامه آزمایشگاهی معتبر خواسته‌ام.
- ☐ اگر جواهر ارسال می‌شود، بیمه و کد رهگیری دارد.
⚠️ ارقام وزنی الماس‌های کالینان در منابع مختلف با اختلاف کمی گزارش شده‌اند؛ در این مقاله عددها گرد شده‌اند.
در قسمت بعد
کوه نور، هوپ و کالینان هر سه سرانجام در موزه‌ها و گنجینه‌های غربی آرام گرفتند. اما در قسمت چهارم به خانه برمی‌گردیم: تهران، گنجینه جواهرات ملی. جایی که تاج کیانی، تاجی که برای فتحعلی‌شاه قاجار ساخته شد، با صدها مروارید و سنگ قیمتی می‌درخشد. تاجی که قصه‌اش، قصه شکوه و البته بحران‌های دربار قاجار است. اگر نمی‌توانید صبر کنید، جواهرات ملی ایران و الماس دریای نور را بخوانید.
تصویر جلد: Wikimedia Commons، James St. John، مجوز CC BY 2.0.
🔗 ادامه مسیر در مجله پونوگلد
پرسش‌های متداول
الماس کالینان چند قیراط بود؟
سنگ خام کالینان ۳۱۰۶ قیراط یعنی حدود ۶۲۱ گرم وزن داشت و بزرگ‌ترین الماس خام جواهری کشف‌شده تاکنون است.
الماس کالینان کجا پیدا شد؟
در معدن پریمیر در شهر کالینان در آفریقای جنوبی، در ۲۶ ژانویه ۱۹۰۵.
الماس کالینان الان کجاست؟
سنگ خام به ۹ الماس اصلی و تعدادی الماس کوچک تقسیم شد. کالینان ۱ روی عصای سلطنتی و کالینان ۲ روی تاج امپراتوری بریتانیاست و بقیه در جواهرات خاندان سلطنتی بریتانیا قرار دارند.
ستاره بزرگ آفریقا چیست؟
نامی است که ادوارد هفتم به کالینان ۱ داد؛ الماسی حدود ۵۳۰ قیراطی که بزرگ‌ترین الماس تراش‌خورده بی‌رنگ شناخته‌شده است.
الماس کالینان چطور به لندن فرستاده شد؟
با پست سفارشی در یک جعبه ساده؛ در حالی که یک بسته بدلی با تشریفات روی کشتی حمل می‌شد تا دزدان را گمراه کند.
چه کسی الماس کالینان را تراش داد؟
شرکت جوزف اشر در آمستردام. جوزف اشر در ۱۰ فوریه ۱۹۰۸ سنگ را به دو نیم کرد و کل کار تراش هشت ماه طول کشید.