جواهرات افسانه‌ای ۴: تاج کیانی و گنجینه قاجار؛ شکوه جواهرات شاهان

در تالاری کم‌نور در خیابان فردوسی تهران، ویترینی هست که بازدیدکننده‌ها جلوی آن بیشتر از بقیه می‌ایستند. داخلش کلاهی از مخمل سرخ است که تقریباً هیچ نقطه‌اش خالی نمانده: ردیف‌های مروارید، زمردهای سبز، یاقوت‌های سرخ و بر فرازش جقه‌ای از زمرد و الماس. این تاج کیانی است؛ تاجی که شاهان قاجار با آن تاج‌گذاری می‌کردند و نقشش روی سکه‌ها، تمبرها و نشان‌های یک دوره کامل از تاریخ ایران نشست. در سه قسمت قبلی «جواهرات افسانه‌ای تاریخ» از کوه نور، هوپ و کالینان گفتیم که سرانجام در گنجینه‌ها و موزه‌های غربی آرام گرفتند. حالا به خانه برگشته‌ایم.

تاجی که از دل اسطوره آمد

نام «کیانی» به کیانیان، شاهان اسطوره‌ای ایران در شاهنامه و روایت‌های کهن، برمی‌گردد. واژه «کی» در زبان‌های ایرانی کهن به معنای شاه بوده است. قاجارها با این نام‌گذاری، خودشان را به سنت هزارساله شاهی در ایران پیوند می‌زدند. طرح تاج هم از تاج‌های شاهان ساسانی و تصویرهای اسطوره‌ای الهام گرفته است: کلاهی بلند با کنگره‌هایی دور آن.

درباره زمان ساخت، منابع کمی با هم فرق دارند. دانشنامه فارسی ساخت تاج را به فرمان فتحعلی‌شاه، دومین شاه قاجار، در ۱۲۱۲ قمری برابر با ۱۷۹۷ میلادی ثبت کرده است. برخی منابع انگلیسی‌زبان می‌گویند طراحی آن در دوره آقامحمدخان، بنیان‌گذار قاجار، انجام شد. هر دو روایت در یک نکته هم‌نظرند: تاج کیانی از همان آغاز سلسله قاجار، نماد رسمی شاهی آنان بود.

فتحعلی‌شاه بیش از هر شاه دیگری عاشق نمایش شکوه بود. نقاشی‌های درباری او را با ریش بلند سیاه، لباس‌های مرواریددوزی و تاجی جواهرنشان نشان می‌دهند. این تصویرها بخشی از تبلیغات سیاسی دربار هم بود؛ شاه می‌خواست قدرت و ثروت را در نگاه اول به بیننده منتقل کند.

تاج کیانی از نزدیک

تاج کیانی چهار بخش اصلی دارد. از پایین به بالا: سربند، بخش مرواریدی، کنگره‌ها و در بالاترین قسمت، کلاه مخملی سرخ‌رنگ. در بخش مرواریدی، حدود ۱۸۰۰ دانه مروارید زمینه‌ای سفید ساخته‌اند که زمردهای سبز و یاقوت‌های سرخ روی آن به چشم بیایند. بسیاری از این مرواریدها کوچک‌اند و قطرشان در حد چند میلی‌متر است.

بلندی تاج، بدون جقه، حدود ۳۲ سانتی‌متر است. ساختار امروزی آن با شکل اولیه‌اش در دوره فتحعلی‌شاه کمی فرق دارد: در آن زمان به جای جقه بزرگ کنونی، پرهای تزئینی بالای تاج قرار داشت. در دوره ناصرالدین‌شاه، جقه‌ای بزرگ از زمرد و الماس با پره‌های متعدد و یک رشته مروارید به تاج افزوده شد و طرز نصب برخی جواهرات هم تغییر کرد.

از تاج‌گذاری تا اسکناس

تاج کیانی فقط در مراسم تاج‌گذاری به کار نمی‌رفت. در دوره قاجار، این تاج به یک نماد تبدیل شد: نقشش روی بسیاری از پرچم‌ها، اسکناس‌ها، سکه‌ها، نشان‌های افتخار و تمبرهای آن دوره دیده می‌شود. اگر سکه یا تمبری از دوره قاجار دیده باشید، احتمالاً طرح ساده‌شده این تاج را بالای نشان شیر و خورشید یا کنار نام شاه دیده‌اید.

این کاربرد نمادین نشان می‌دهد که تاج برای قاجارها چیزی فراتر از یک جواهر بود. تاج، مشروعیت بود: نشانه اینکه شاه وارث سنت شاهی ایران است.

چرا رضاشاه با تاج کیانی تاج‌گذاری نکرد؟

وقتی سلسله قاجار در ۱۳۰۴ خورشیدی پایان یافت و رضاشاه به سلطنت رسید، پرسش تاج پیش آمد. رضاشاه حاضر نشد با تاج کیانی که ویژه شاهان قاجار بود تاج‌گذاری کند و دستور ساخت تاجی تازه داد: تاج پهلوی. برخی منابع گفته‌اند تاج کیانی در مراسم تاج‌گذاری او در ۱۳۰۵ حضور داشت، اما بر سر او نرفت. این انتخاب پیام روشنی داشت: سلسله تازه، نماد تازه می‌خواست.

گنجینه‌ای که پشتوانه پول شد

تاج کیانی فقط یکی از اشیای گنجینه جواهرات ملی ایران است. بیشتر جواهرات این مجموعه در دوره صفویه گرد آمده بود. پس از حمله افغان‌ها و غارت اصفهان در ۱۷۱۹ میلادی، بخش زیادی از جواهرات به یغما رفت. نادرشاه پس از بیرون راندن افغان‌ها، در لشکرکشی به هند و غارت دهلی، ثروت عظیمی به ایران آورد که الماس کوه نور، دریای نور و تخت طاووس گورکانی از آن جمله بودند. قصه کوه نور را در قسمت اول گفتیم.

در ۱۳۱۶ خورشیدی (۱۹۳۷ میلادی)، در دوره رضاشاه، مالکیت جواهرات سلطنتی به دولت منتقل شد. جواهرات به خزانه بانک ملی رفت و به‌عنوان پشتوانه نظام پولی کشور به کار گرفته شد. بعدها به دستور محمدرضاشاه، بخش چشمگیری از جواهرات در بانک مرکزی به نمایش عمومی درآمد. پس از انقلاب ۱۳۵۷، نگرانی‌هایی درباره سرقت یا فروش جواهرات مطرح شد؛ برخی اشیای کوچک‌تر به سرقت رفتند، اما بخش اصلی مجموعه سالم ماند و نمایشگاه در دهه ۱۳۷۰ دوباره به روی عموم باز شد.

چند شیء مشهور دیگر گنجینه

• تخت خورشید (تخت طاووس قاجاری): تختی سکومانند از دوره فتحعلی‌شاه. این تخت با تخت طاووس گورکانی که نادرشاه از دهلی آورد یکی نیست.
• تخت نادری: تختی صندلی‌شکل از اوایل قاجار. نامش ربطی به نادرشاه ندارد و از واژه «نادر» به معنای کمیاب آمده است.
• گرز مرصع: گرزی جواهرنشان که فتحعلی‌شاه در بسیاری از نقاشی‌هایش آن را در دست دارد.
• کره جغرافیایی جواهرنشان: کره‌ای طلایی که دریاهایش با زمرد نشان داده شده است.

گرز مرصع نمونه خوبی از سلیقه جواهرسازی دربار قاجار است. طول آن حدود ۷۳ سانتی‌متر است و از سر تا ته با لعل (اسپینل) و الماس پوشیده شده. بزرگ‌ترین الماس آن حدود ۱۷ قیراط وزن دارد و درست بالای گرز نشسته؛ شش لعل بزرگ، هر کدام حدود ۴۰ قیراط، دور آن را گرفته‌اند. اگر پرتره‌های فتحعلی‌شاه را با دقت نگاه کنید، این گرز را در دست او می‌بینید؛ یعنی جواهرات گنجینه فقط در ویترین نبودند و در تصویر رسمی شاه هم نقش داشتند. این پیوند میان نقاشی درباری و اشیای واقعی گنجینه، برای مورخان هنر منبع ارزشمندی است، چون نشان می‌دهد جواهرات در چه مراسمی و چگونه به کار می‌رفتند.

برای آشنایی کامل‌تر با این مجموعه، جواهرات ملی ایران را بخوانید.

واقعیت و افسانه

• ✅ واقعیت: تاج کیانی تاج رسمی تاج‌گذاری قاجارها بود و امروز در گنجینه جواهرات ملی است.
• ⚠️ محل اختلاف: اینکه تاج به فرمان فتحعلی‌شاه ساخته شد یا طراحی‌اش از دوره آقامحمدخان آغاز شد.
• ❌ برداشت نادرست: «تخت نادری متعلق به نادرشاه است»؛ نامش از واژه نادر به معنای کمیاب است.
• ❌ برداشت نادرست: «تخت خورشید همان تخت طاووس هندی است»؛ این دو تخت متفاوت‌اند.

تاج کیانی برای علاقه‌مند جواهر امروز چه درسی دارد؟

• ترکیب رنگ را از تاج یاد بگیرید: زمینه سفید مروارید باعث می‌شود سبز زمرد و سرخ یاقوت بیشتر به چشم بیاید. در جواهرات امروزی هم یک زمینه آرام، نگین رنگی را برجسته‌تر می‌کند.
• طرح سنتی، زبان امروزی: نقش‌های الهام‌گرفته از تاج و کنگره را می‌توان در جواهرات ظریف امروزی هم دید. مهم این است که طرح، مناسب استفاده روزمره باشد.
• ارزش تاریخی با ارزش فلز یکی نیست: ارزش جواهرات تاریخی از تاریخ، هنر و یگانگی‌شان است، نه فقط وزن طلا و سنگ. در خرید جواهر امروزی اما فاکتور باید وزن و عیار طلا را دقیق بنویسد. تفاوت عیارها را در تفاوت طلای ۱۸ و ۲۴ عیار ببینید.

اگر شکوه تاج کیانی شما را به یاد جواهرات کلاسیک انداخت، این طرح‌ها را ببینید:

✅ چک‌لیست بازدید از گنجینه جواهرات ملی

• ☐ ساعت و روزهای بازدید را پیش از رفتن از منابع رسمی بانک مرکزی بررسی کرده‌ام.
• ☐ درباره مقررات ورود وسایل شخصی مثل کیف و تلفن همراه پرس‌وجو کرده‌ام.
• ☐ فهرستی از اشیای مشهور مثل تاج کیانی، دریای نور و تخت خورشید برای دیدن آماده کرده‌ام.
• ☐ اگر با کودک می‌روم، از قبل کمی از قصه جواهرات برایش گفته‌ام تا بازدید برایش جذاب‌تر شود.
• ☐ مقاله‌های این مجموعه را پیش از بازدید خوانده‌ام تا قصه پشت هر شیء را بدانم.

⚠️ مقررات و ساعت بازدید گنجینه جواهرات ملی ممکن است تغییر کند؛ پیش از رفتن، اطلاعات به‌روز را از منابع رسمی بگیرید.

در قسمت بعد

تاج کیانی حدود دو قرن عمر دارد. اما در قسمت پنجم بیش از سه هزار سال به عقب برمی‌گردیم؛ به دره شاهان در مصر، جایی که در ۱۹۲۲ میلادی هاوارد کارتر، باستان‌شناس بریتانیایی، به آرامگاهی تقریباً دست‌نخورده رسید. آرامگاه فرعونی جوان به نام توت‌عنخ‌آمون، با نقابی از طلا که امروز یکی از مشهورترین اشیای باستانی جهان است. و البته، باز هم قصه یک نفرین در راه است. تا آن زمان، جواهرات مصر باستان را بخوانید.

پرسش‌های متداول

تاج کیانی متعلق به کدام سلسله است؟

تاج کیانی تاج سلطنتی دودمان قاجار است و شاهان قاجار با آن تاج‌گذاری می‌کردند.

تاج کیانی کجا نگهداری می‌شود؟

در گنجینه جواهرات ملی ایران که در بانک مرکزی، در خیابان فردوسی تهران قرار دارد.

تاج کیانی چند مروارید دارد؟

حدود ۱۸۰۰ دانه مروارید روی آن نشانده شده است؛ همراه با زمرد، یاقوت و الماس.

تاج کیانی را چه کسی ساخت؟

منابع فارسی ساخت آن را به فرمان فتحعلی‌شاه قاجار در حدود ۱۲۱۲ قمری (۱۷۹۷ میلادی) می‌دانند. برخی منابع طراحی آن را به دوره آقامحمدخان نسبت می‌دهند.

چرا رضاشاه از تاج کیانی استفاده نکرد؟

چون تاج کیانی نماد ویژه شاهان قاجار بود و رضاشاه برای سلسله تازه، دستور ساخت تاج پهلوی را داد.

نام کیانی از کجا آمده است؟

از کیانیان، شاهان اسطوره‌ای ایران در شاهنامه و روایت‌های کهن؛ واژه «کی» در زبان‌های ایرانی کهن به معنای شاه بوده است.