جواهرات افسانه‌ای ۵: ماسک طلای توتانخامون؛ کشفی که دنیا را لرزاند

چهارم نوامبر ۱۹۲۲، دره شاهان در جنوب مصر. کارگران گروه هاوارد کارتر، باستان‌شناس بریتانیایی، زیر آوار یک پله سنگی پیدا کردند. پله به پله‌ای دیگر رسید و پلکان به دری مهر و موم‌شده. پشت آن در، آرامگاهی بود که حدود سه هزار سال کسی آن را به‌طور کامل خالی نکرده بود؛ آرامگاه فرعونی جوان به نام توتانخامون. اما مشهورترین گنج آن، سه سال بعد دیده شد: ماسک طلای توتانخامون، نقابی از طلا که امروز شاید شناخته‌شده‌ترین شیء مصر باستان باشد. در قسمت پنجم «جواهرات افسانه‌ای تاریخ»، قصه این نقاب، طلای آن و نفرینی را می‌گوییم که روزنامه‌ها ساختند.

کشف آرامگاه؛ از یک پله تا یک گنجینه

کارتر سال‌ها در دره شاهان، گورستان فرعون‌های پادشاهی نو در نزدیکی شهر امروزی اقصر، کاوش کرده بود. هزینه کاوش را لرد کارناروون، اشراف‌زاده بریتانیایی، می‌پرداخت. پیدا شدن اشیایی با نام توتانخامون در کاوش‌های قبلی، به آنها امید داده بود که آرامگاه این فرعون هنوز جایی در دره پنهان است.

کشف در ۴ نوامبر ۱۹۲۲ با یک پله آغاز شد. در ۲۶ نوامبر، گروه به اتاق ورودی رسید و آنچه دیدند از همه انتظارها فراتر بود: انبوهی از اشیای تدفین، از ارابه و تخت تا جعبه‌های جواهر، که در فضایی کوچک روی هم چیده شده بودند. آرامگاه توتانخامون در مقایسه با آرامگاه دیگر فرعون‌های آن دوره کوچک‌تر و کم‌تزئین‌تر است و احتمالاً در اصل برای فردی غیرسلطنتی ساخته شده بود و پس از مرگ زودهنگام فرعون برای او آماده شد.

دزدان در سال‌های نزدیک به تدفین دو بار وارد آرامگاه شده بودند، اما مومیایی و بیشتر اشیا سالم مانده بود. همین دست‌نخوردگی نسبی بود که کشف را به مشهورترین یافته تاریخ مصرشناسی تبدیل کرد.

پاک‌سازی آرامگاه کاری طولانی و دقیق بود. گروه کارتر هر شیء را پیش از جابه‌جایی ثبت و عکاسی می‌کرد. بسیاری از اشیا بر اثر رطوبت آسیب دیده بودند و پیش از حمل نیاز به تثبیت داشتند. پاک‌سازی خود آرامگاه تا نوامبر ۱۹۳۰ طول کشید و کار حفاظت از اشیای باقی‌مانده تا فوریه ۱۹۳۲ ادامه داشت؛ وقتی آخرین محموله به قاهره فرستاده شد. یعنی کاوش آرامگاهی که با یک پله آغاز شده بود، نزدیک به ده سال کار برد. همین دقت باعث شد اطلاعات زیادی درباره زندگی ثروتمندان مصر باستان و حتی شیوه دزدی‌های باستانی از آرامگاه‌ها به دست بیاید.

لحظه دیدار با نقاب

اتاق تدفین در ۱۹۲۳ باز شد، اما دو سال دیگر طول کشید تا گروه بتواند تابوت سنگی سنگین و سه تابوت تودرتوی داخل آن را باز کند. دو تابوت بیرونی از چوب طلاکاری‌شده بودند، اما درونی‌ترین تابوت حدود ۱۱۰ کیلوگرم طلای خالص داشت.

در ۲۸ اکتبر ۱۹۲۵، درپوش درونی‌ترین تابوت برداشته شد و نقاب طلا، پس از حدود ۳۲۵۰ سال، دوباره دیده شد. کارتر در یادداشت‌هایش از «نقاب طلایی با چهره‌ای غمگین اما آرام» نوشت و اینکه نقاب کمی به عقب افتاده و نگاهش مستقیم به آسمان بود. در دسامبر همان سال، نقاب از آرامگاه بیرون آورده شد و به موزه مصر در قاهره رفت. امروز نقاب در موزه بزرگ مصر در جیزه به نمایش گذاشته می‌شود.

نقاب از چه ساخته شده است؟

نقاب حدود ۵۴ سانتی‌متر بلندی، ۳۹ سانتی‌متر پهنا و ۴۹ سانتی‌متر عمق دارد. از دو لایه طلای مرغوب ساخته شده که ضخامتشان بین ۱٫۵ تا ۳ میلی‌متر است و کل وزن آن ۱۰٫۲۳ کیلوگرم است.

بررسی با پرتو ایکس در ۲۰۰۷ نشان داد که بدنه نقاب بیشتر از طلای حدود ۲۳ عیار است که با مقداری مس آلیاژ شده تا شکل دادن سرد آن آسان‌تر شود. روی سطح نقاب لایه‌ای فوق‌العاده نازک، در حد حدود ۳۰ نانومتر، از دو آلیاژ طلا کشیده شده: آلیاژی روشن‌تر با حدود ۱۸٫۴ عیار برای صورت و گردن، و طلای حدود ۲۲٫۵ عیار برای بقیه نقاب. یعنی سازندگان سه‌هزار سال پیش، با تغییر عیار، رنگ صورت را از بقیه نقاب متمایز کرده بودند.

این نکته برای خواننده ایرانی جالب است: طلای ۱۸ عیار که در جواهرات امروزی ایران رایج است، از نظر عیار به روکش صورت نقاب نزدیک است. تفاوت عیار، هم رنگ و هم سختی طلا را تغییر می‌دهد؛ طلای عیار بالاتر نرم‌تر و زردتر است. برای جزئیات بیشتر، تفاوت طلای ۱۸ و ۲۴ عیار را بخوانید.

سنگ‌ها و تزئینات

نقاب با شیشه رنگی و سنگ‌های قیمتی و نیمه‌قیمتی تزئین شده است: لاجورد برای دور چشم‌ها و ابروها، کوارتز برای چشم‌ها، ابسیدین برای مردمک‌ها، و عقیق سرخ، آمازونیت، فیروزه و فایانس در بخش‌های دیگر. نوارهای آبی سرپوش سلطنتی هم با شیشه آبی ساخته شده است. نقاب، فرعون را به شکل اوزیریس، خدای جهان پس از مرگ در باور مصریان، نشان می‌دهد و روی شانه‌هایش وردی از «کتاب مردگان» به خط هیروگلیف حک شده است.

ماجرای ریش و یک تعمیر عجولانه

ریش باریک و بافته‌شکل نقاب که حدود ۲٫۵ کیلوگرم وزن دارد، هنگام کشف در ۱۹۲۵ از نقاب جدا شده بود و بعدها دوباره به آن متصل شد. در سال‌های اخیر، ریش دوباره جدا شد و کارکنان موزه با عجله آن را با چسب به نقاب چسباندند؛ کاری که آسیب‌هایی به جا گذاشت. در ۲۰۱۵، نقاب به دست متخصصان مرمت شد و ریش با روشی مناسب‌تر دوباره نصب شد. این ماجرا یادآوری می‌کند که حتی مشهورترین اشیای جهان هم به نگهداری دقیق نیاز دارند.

نفرین فرعون؛ واقعیت یا تیتر روزنامه؟

لرد کارناروون، حامی مالی کاوش، در ۵ آوریل ۱۹۲۳، چند ماه پس از گشایش آرامگاه، درگذشت. او را پشه‌ای گزیده بود و هنگام اصلاح صورت، محل گزیدگی را زخمی کرده بود؛ زخم عفونت کرد و به مسمومیت خون انجامید. پیش از مرگ او، نویسنده‌ای در یک مجله آمریکایی ادعا کرده بود که ورود به آرامگاه مهر و موم‌شده «مجازات سختی» در پی دارد. با مرگ کارناروون، هیجانی رسانه‌ای به راه افتاد و حتی گزارش‌هایی منتشر شد که نفرینی در آرامگاه پیدا شده است.

اما واقعیت چیز دیگری است. در آرامگاه توتانخامون هیچ نوشته نفرینی پیدا نشد. خود کارتر قصه نفرین را خرافه می‌دانست و بیش از ۱۶ سال پس از گشایش آرامگاه، در ۱۹۳۹ درگذشت. لیدی اِوِلین هربرت، دختر کارناروون که جزو نخستین واردشوندگان به آرامگاه بود، ۵۷ سال دیگر زندگی کرد. نشریه پزشکی «لنست» هم با بررسی اسناد نتیجه گرفت بعید است مرگ کارناروون ربطی به آرامگاه داشته باشد.

ماتریس واقعیت و افسانه

• ✅ واقعیت: لرد کارناروون چند ماه پس از گشایش آرامگاه بر اثر عفونت درگذشت.
• ⚠️ تفسیر: مرگ او پیامد یک عفونت بود؛ پیوند دادنش به آرامگاه کار مطبوعات بود.
• ❌ افسانه: «نوشته نفرین در آرامگاه»؛ چنین نوشته‌ای پیدا نشده است.

یادتان هست در قسمت دوم دیدیم قصه نفرین هوپ هم بیشتر ساخته روزنامه‌ها بود؟ الگو تکرار می‌شود: یک گنج مشهور، چند اتفاق تلخ و تیترهایی که از آنها افسانه می‌سازند.

نقاب طلا برای خریدار امروز چه درسی دارد؟

• عیار، رنگ را تغییر می‌دهد: سازندگان نقاب با دو آلیاژ، دو رنگ طلا ساختند. در جواهرات امروزی هم طلای زرد، سفید و پونوگلد حاصل آلیاژهای متفاوت‌اند. رنگ را با عیار اشتباه نگیرید.
• عیار بالاتر یعنی نرم‌تر: مصریان مس اضافه کردند تا شکل دادن آسان‌تر شود. به همین دلیل جواهرات روزمره معمولاً ۱۸ عیارند تا در برابر ضربه مقاوم‌تر باشند.
• نگهداری مهم است: ماجرای ریش نقاب یادآوری می‌کند که تعمیر عجولانه جواهر ممکن است آسیب بزند. تعمیر را به کارگاه مطمئن بسپارید.

برای آشنایی بیشتر با هنر طلاسازی این تمدن، جواهرات مصر باستان و برای نگاهی گسترده‌تر، طلا در تاریخ جهان را بخوانید.

اگر درخشش طلای نقاب شما را به طلای ساده و بی‌نگین علاقه‌مند کرد، این طرح‌ها را ببینید:

✅ چک‌لیست خرید طلا با درس‌های نقاب توتانخامون

• ☐ عیار طلا در فاکتور نوشته شده و با انگ روی قطعه یکی است.
• ☐ می‌دانم رنگ طلا (زرد، سفید، پونوگلد) به آلیاژ بستگی دارد، نه لزوماً به عیار بالاتر.
• ☐ برای استفاده روزمره، مقاومت طلا در برابر ضربه را در نظر گرفته‌ام.
• ☐ اگر قطعه سنگ یا شیشه تزئینی دارد، وزن آن جدا از طلا مشخص شده است.
• ☐ برای تعمیر، کارگاه مطمئن را انتخاب کرده‌ام.

در قسمت بعد

نقاب توتانخامون هدیه‌ای برای جهان پس از مرگ بود. در قسمت ششم و پایانی این مجموعه، به سراغ هدیه‌هایی می‌رویم که برای عید پاک ساخته شدند: تخم‌مرغ‌های جواهرنشان فابرژه در سن‌پترزبورگ. تزارهای روسیه از ۱۸۸۵ تا ۱۹۱۷، پنجاه تخم‌مرغ امپراتوری سفارش دادند که هر کدام یک شگفتی پنهان در دل خود داشت. اما بعد از انقلاب روسیه، سرنوشت چند تا از آنها هنوز معلوم نیست. قصه گم شدن و پیدا شدن این شاهکارها، پایان مجموعه ماست.

تصویر جلد: Wikimedia Commons، Tarekheikal، مجوز CC BY-SA 4.0.

پرسش‌های متداول

ماسک طلای توتانخامون چند کیلو طلا دارد؟

وزن کل نقاب ۱۰٫۲۳ کیلوگرم است و بیشتر آن از طلای حدود ۲۳ عیار ساخته شده؛ به‌علاوه سنگ‌ها و شیشه‌های تزئینی.

نقاب توتانخامون چه زمانی کشف شد؟

آرامگاه در نوامبر ۱۹۲۲ پیدا شد، اما نقاب در ۲۸ اکتبر ۱۹۲۵ با باز شدن درونی‌ترین تابوت دیده شد.

ماسک طلای توتانخامون الان کجاست؟

در موزه بزرگ مصر در جیزه به نمایش گذاشته می‌شود. پیش از آن سال‌ها در موزه مصر در قاهره بود.

آیا نفرین فرعون واقعی است؟

شاهدی برای آن وجود ندارد. در آرامگاه نوشته نفرینی پیدا نشد و قصه نفرین بیشتر پس از مرگ لرد کارناروون در مطبوعات شکل گرفت.

عیار طلای نقاب توتانخامون چقدر است؟

بدنه نقاب بیشتر از طلای حدود ۲۳ عیار است؛ روکش صورت و گردن حدود ۱۸٫۴ عیار و روکش بقیه نقاب حدود ۲۲٫۵ عیار گزارش شده است.

چه کسی آرامگاه توتانخامون را کشف کرد؟

گروه کاوشی به سرپرستی هاوارد کارتر، باستان‌شناس بریتانیایی، با حمایت مالی لرد کارناروون.