گنجینه زیویه؛ طلاهای کشف‌شده در کردستان و معمای پراکندگی آن‌ها

سارا در سفر به سقز از راهنمای محلی شنید که چند کیلومتر آن‌طرف‌تر، روی تپه‌ای به نام زیویه، زمانی گنجی از طلا پیدا شده که حالا تکه‌هایش در موزه‌های نیویورک، پاریس و لندن است. پرسید: «پس چرا بیشترش اینجا نیست؟» راهنما شانه بالا انداخت: «داستانش طولانی است.» گنجینه زیویه یکی از مشهورترین و در عین حال بحث‌برانگیزترین یافته‌های طلای ایران باستان است؛ مجموعه‌ای از اشیای طلا، نقره و عاج که در سال ۱۹۴۷ نزدیک سقز در استان کردستان پیدا شد و خیلی زود میان دلالان عتیقه و موزه‌های دنیا پراکنده شد. در این مطلب داستان کشف، اشیای شاخص، سبک‌های هنری، بحث درباره اصالت و درس‌هایی که برای طلادوستان امروز دارد را مرور می‌کنیم.

گنجینه زیویه چیست؟

گنجینه زیویه نامی است برای مجموعه‌ای از اشیای ارزشمند باستانی، شامل ظرف‌ها، پلاک‌ها، زیورآلات طلا، اشیای نقره و قطعه‌های عاج، که در سال ۱۹۴۷ میلادی در زمینی بیرون قلعه زیویه، نزدیک شهر سقز در استان کردستان، پیدا شد. زیویه روی تپه‌ای در جنوب دریاچه ارومیه قرار دارد؛ منطقه‌ای که در هزاره اول پیش از میلاد محل برخورد چند قدرت و فرهنگ بزرگ بود.

پژوهشگران این مجموعه را معمولاً به حدود ۷۰۰ پیش از میلاد نسبت می‌دهند و آن را با یافته‌های جام طلای حسنلو و مارلیک مقایسه می‌کنند. بسیاری این منطقه را با سرزمین مانایی‌ها، مردمی که در منابع آشوری از آن‌ها یاد شده، مرتبط می‌دانند؛ هرچند نسبت دادن قطعی گنجینه به یک قوم مشخص ساده نیست.

داستان کشف

یک کشف تصادفی

آنچه درباره کشف زیویه نقل می‌شود این است که اشیا را نه باستان‌شناسان، بلکه افراد محلی پیدا کردند. روایت‌های رایج درباره جزئیات، مثلاً اینکه دقیقاً چه کسی و چگونه آن‌ها را یافت، با هم یکسان نیستند و نمی‌شود با اطمینان از آن‌ها گفت. آنچه روشن است این است که پیش از آنکه پژوهشگران بتوانند محل را ثبت کنند، اشیا از جای خود برداشته شده بودند.

راه یافتن به بازار عتیقه

پس از کشف، اشیا دست به دست شدند و بخش زیادی از آن‌ها از راه دلالان عتیقه به بازار راه یافت. امروز قطعه‌هایی که به زیویه نسبت داده می‌شوند در مجموعه‌های عمومی و خصوصی متعددی پراکنده‌اند؛ از جمله موزه متروپولیتن نیویورک، موزه لوور پاریس و بریتیش میوزیوم لندن. در ایران هم اشیای منسوب به زیویه در موزه‌ها نگهداری می‌شوند؛ ریتون طلای سر قوچ که تصویرش را روی جلد این مطلب می‌بینید، در موزه رضا عباسی تهران به نمایش گذاشته شده است.

کاوش‌های بعدی

در سال ۱۹۶۳ رابرت دایسون، باستان‌شناس آمریکایی موزه پن، کاوشی اکتشافی در زیویه انجام داد. چنین کاوش‌هایی به شناخت محل کمک کرد، اما نمی‌توانست مشخص کند کدام‌یک از اشیای پراکنده‌شده در بازار واقعاً از همین محل آمده‌اند؛ چون آن اشیا سال‌ها پیش بدون ثبت علمی از جای خود جدا شده بودند.

اشیای شاخص گنجینه

ریتون سر قوچ

یکی از مشهورترین اشیای منسوب به زیویه، ریتون (جام آیینی شاخ‌مانند) طلایی به شکل سر قوچ است. شاخ‌های پیچیده و بافت فرفری پشم با دقت فراوان ساخته شده و دهانه ظرف با ردیفی از گل‌های برجسته تزئین شده است. این قطعه نمونه خوبی از مهارت زرگران آن دوره در کار با ورق طلا و برجسته‌کاری است.

پلاک‌ها و ورق‌های طلا

بخش مهمی از اشیای منسوب به زیویه ورق‌ها و پلاک‌های طلا با ردیف‌هایی از جانوران واقعی و افسانه‌ای است؛ شیرها، بزهای کوهی، گوزن‌ها و موجودات بالدار. برخی از این پلاک‌ها احتمالاً روی لباس دوخته می‌شدند و برخی بخشی از یک زیور سینه بزرگ بوده‌اند.

گردنبندها و زیورآلات

در میان اشیای منسوب به زیویه، گردنبندها و دستبندهای طلا هم هست. گردنبندی که در موزه لوور نگهداری می‌شود، آویزهای کشیده و پشت سر همی دارد که تکرار ریتمیک آن‌ها یادآور گردنبندهای آویزدار امروزی است.

عاج و نقره

گنجینه فقط طلا نیست. قطعه‌های عاج کنده‌کاری‌شده با صحنه‌های ردیفی، اشیای نقره و حتی سفال هم به زیویه نسبت داده می‌شوند؛ ترکیبی که نشان می‌دهد این مجموعه، هر چه بوده، به صاحبانی ثروتمند و قدرتمند تعلق داشته است.

سبک‌های هنری؛ چهارراه فرهنگ‌ها

آنچه زیویه را برای مورخان هنر جذاب کرده، ترکیب سبک‌هاست. در اشیای منسوب به آن، نقش‌هایی دیده می‌شود که به هنر آشوری شبیه‌اند، مثل صحنه‌های ردیفی و موجودات افسانه‌ای؛ نقش‌هایی که با «سبک جانوری» سکاها، کوچ‌نشینان استپ، پیوند دارند؛ عناصری که به هنر اورارتو و سنت‌های بومی منطقه نزدیک است؛ و نشانه‌هایی که بعضی پژوهشگران آن را زمینه‌ساز هنر بعدی ماد و هخامنشی می‌دانند.

لئونارد وولی، باستان‌شناس بریتانیایی، تزئینات این گنجینه را نمونه‌ای از نقش‌مایه‌های سکایی دانسته که اورارتویی‌ها از آن‌ها استفاده کرده‌اند. این تنوع، فلات ایران را در آن روزگار به‌صورت چهارراهی فرهنگی نشان می‌دهد که سنت‌های گوناگون در آن با هم درمی‌آمیختند. اگر به این دوره علاقه دارید، مطلب طلای هخامنشی و گنجینه جیحون را هم ببینید.

معمای زیویه؛ اصالت و خاستگاه

اینجا به بخش بحث‌برانگیز داستان می‌رسیم. اسکار وایت ماسکارلا، باستان‌شناس موزه متروپولیتن، کل روایت کشف زیویه را زیر سؤال برد؛ همان‌طور که درباره گنجینه جیحون هم پرسش‌هایی مطرح کرده بود. استدلال او این بود که هیچ‌یک از اشیا در شرایط کاوش علمی پیدا نشده‌اند و همه از دست دلالان گذشته‌اند. به نظر او هیچ منبع عینی وجود ندارد که نشان دهد هر شیء منسوب واقعاً در زیویه پیدا شده، هرچند احتمال می‌داد بعضی از آن‌ها واقعاً از همان‌جا باشند. ماسکارلا تأکید کرد که بسیاری از این اشیا اصیل و آثار هنری فوق‌العاده‌ای‌اند، اما در کارهای بعدی خود چند شیء «زیویه» را جعل مدرن دانست.

مشکل دیگر این است که نام «زیویه» به برچسبی فروشی تبدیل شد. وقتی اشیایی با این نام در بازار ارزش بیشتری پیدا کردند، این احتمال پیش آمد که اشیای مشابه از جاهای دیگر هم با همین برچسب فروخته شوند. به همین دلیل امروز بسیاری از موزه‌ها اشیا را با عبارت‌هایی مثل «منسوب به زیویه» یا «احتمالاً از زیویه» معرفی می‌کنند.

⚠️ همه اشیایی که در منابع و موزه‌ها «زیویه» نامیده می‌شوند، لزوماً از زیویه نیستند و بعضی پژوهشگران اصالت چند قطعه را هم زیر سؤال برده‌اند. در این مطلب هم برای همین از تعبیر «منسوب به زیویه» استفاده کرده‌ایم.

زیویه چه درسی برای خریدار طلای امروز دارد؟

داستان زیویه فقط تاریخ نیست؛ یادآوری می‌کند که برچسب و روایت جای مدرک را نمی‌گیرد. همین منطق در خرید طلای امروز هم کاربرد دارد.

۱. طرح‌های الهام‌گرفته را با اشیای باستانی اشتباه نگیرید. اگر طرح جانوران زیویه یا ریتون سر قوچ را دوست دارید، آویز و گردنبندهای امروزی با الهام از این نقش‌ها ساخته می‌شوند. این‌ها را به‌عنوان «طرح» بخرید، نه شیء تاریخی.

۲. شیء باستانی تابع قانون است. خرید و فروش، نگهداری و خروج اشیای تاریخی از کشور در ایران تابع قوانین میراث فرهنگی است. پیش از هر اقدامی، از مراجع رسمی اطلاع بگیرید.

۳. نقش برجسته ظریف مراقبت می‌خواهد. در زیورهای امروزی با نقش برجسته، جزئیات ریز با سایش صاف می‌شوند. چنین قطعه‌ای را جدا نگه دارید و با برس نرم و آب ولرم تمیز کنید.

✅ چک‌لیست پیش از خرید زیور با طرح باستانی

• ☐ فروشنده آن را «طرح» نامیده، نه شیء باستانی.
• ☐ عیار و وزن در فاکتور رسمی ثبت شده است.
• ☐ مهر عیار روی قطعه دیده می‌شود.
• ☐ نقش برجسته واضح و بدون ترک است.
• ☐ قفل و حلقه اتصال را امتحان کرده‌ام.

اگر دنبال یک گردنبند ظریف برای آویزی با الهام از هنر باستانی هستید، این‌ها را ببینید:

تصویر جلد: Wikimedia Commons، A.Davey from Portland, Oregon, EE UU، مجوز CC BY 2.0.

پرسش‌های متداول

گنجینه زیویه کجا پیدا شد؟

در سال ۱۹۴۷ در زمینی بیرون قلعه زیویه، نزدیک شهر سقز در استان کردستان ایران.

گنجینه زیویه مربوط به چه دوره‌ای است؟

پژوهشگران آن را معمولاً به حدود ۷۰۰ پیش از میلاد، یعنی سده‌های هشتم و هفتم پیش از میلاد، نسبت می‌دهند.

اشیای گنجینه زیویه اکنون کجا هستند؟

در مجموعه‌های عمومی و خصوصی متعدد؛ از جمله موزه‌های ایران مانند موزه رضا عباسی، موزه متروپولیتن، موزه لوور و بریتیش میوزیوم.

چرا گنجینه زیویه بحث‌برانگیز است؟

اشیا در کاوش علمی پیدا نشدند و از راه دلالان عتیقه پراکنده شدند. برخی پژوهشگران گفته‌اند معلوم نیست همه اشیای منسوب واقعاً از زیویه باشند و چند قطعه را جعل مدرن دانسته‌اند.

آیا می‌توان زیور طلا با طرح زیویه خرید؟

زیورهای امروزی با الهام از نقش‌های زیویه ساخته می‌شوند. آن‌ها را به‌عنوان «طرح» و با فاکتور رسمی عیار و وزن بخرید. معامله اشیای باستانی تابع قوانین میراث فرهنگی است.