جام طلای حسنلو؛ شاهکار زرگری باستان ایران که در موزه ملی است
موضوع: جام طلای حسنلو
جام طلای حسنلو کجاست و مال چه دوره‌ای است؟ داستان کشف این جام در تپه حسنلو، نقش‌های اسطوره‌ای، ویژگی‌ها و درس‌هایی که برای خریدار امروزی طلا دارد
تابستان ۱۳۳۷ خورشیدی، روی تپه‌ای خاکی در جنوب دریاچه ارومیه، باستان‌شناسان در لایه‌ای از خاکستر و آجرهای فروریخته به چیزی برخوردند که تا امروز یکی از درخشان‌ترین آثار طلای ایران باستان به شمار می‌رود. کنار اسکلت مردی که در لحظه فروریختن ساختمان آن را در دست داشت، جامی طلایی افتاده بود؛ له‌شده، اما پوشیده از نقش خدایان، ارابه‌ها و جانوران. این شیء امروز با نام جام طلای حسنلو شناخته می‌شود و در موزه ملی ایران نگهداری می‌شود. در این نوشته داستان کشف این جام، نقش‌هایش، اهمیتش در تاریخ زرگری و آنچه یک خریدار امروزی طلا می‌تواند از این شاهکار سه‌هزارساله یاد بگیرد را مرور می‌کنیم.
تپه حسنلو کجاست؟
تپه حسنلو در دره رود قادر و نزدیک شهر نقده در استان آذربایجان غربی، در جنوب دریاچه ارومیه قرار دارد. بر اساس یافته‌های باستان‌شناسی، این محل از حدود هزاره ششم پیش از میلاد تا حدود ۸۰۰ پیش از میلاد کم‌وبیش پیوسته مسکونی بوده است. نام اصلی این شهر باستانی را نمی‌دانیم، چون از ساکنانش نوشته‌ای به دست نیامده است.
نخستین کاوش‌ها در دهه ۱۹۳۰ میلادی انجام شد، اما کاوش‌های گسترده و علمی از سال ۱۹۵۶ با پروژه‌ای مشترک میان موزه دانشگاه پنسیلوانیا، موزه متروپولیتن و اداره باستان‌شناسی ایران آغاز شد و سرپرستی آن با رابرت دایسون بود. این کاوش‌ها تا دهه ۱۹۷۰ ادامه یافت.
داستان کشف جام حسنلو
حدود ۸۰۰ سال پیش از میلاد، شهر حسنلو به دست مهاجمانی که هنوز هویتشان با قطعیت روشن نیست، تسخیر و به آتش کشیده شد. بسیاری از پژوهشگران اورارتوها را مهاجم می‌دانند، هرچند آشوری‌ها هم در منطقه قدرت داشتند. همین ویرانی ناگهانی باعث شد بخش‌هایی از شهر مثل یک عکس، در همان لحظه منجمد شود: ساختمان‌ها، اشیا و حتی بقایای انسان‌ها زیر آوار ماندند.
در سال ۱۹۵۸ میلادی، کاوشگران در اتاقی از بنایی که آن را «ساختمان سوخته» می‌نامند، به بقایای سه مرد رسیدند که زیر آجرهای فروریخته طبقه بالا مدفون شده بودند. یکی از آن‌ها جام طلا را در دست داشت. بر اساس گزارش‌های کاوش، این گروه احتمالاً در حال خارج کردن اشیای ارزشمند از ساختمان در حال سوختن بودند که سقف و دیوارها فرو ریخت. اینکه این مردان مدافع شهر بودند یا غارتگر، هنوز محل بحث است؛ برخی پژوهش‌های بعدی احتمال داده‌اند که آن‌ها سربازان مهاجم بوده‌اند که جام را غارت می‌کردند.
بعضی منابع ایرانی نام کارگر محلی‌ای را که جام را از خاک بیرون آورد، امامقلی محمدی حسنلویی ثبت کرده‌اند. گزارش‌ها می‌گویند پس از کشف جام، علاقه مردم روستا به تپه بالا رفت و برای حفاظت از محل نگهبان گماشته شد.
جام حسنلو مال چه دوره‌ای است؟
جام مربوط به عصر آهن و لایه‌ای از حسنلو است که حدود پایان قرن نهم پیش از میلاد، یعنی حدود ۸۰۰ پیش از میلاد، ویران شد. پس این جام دست‌کم حدود دو هزار و هشتصد سال قدمت دارد و پیش از دوره ماد و هخامنشی ساخته شده است. برخی پژوهشگران معتقدند خود جام ممکن است مدتی پیش از ویرانی شهر ساخته و نسل به نسل نگهداری شده باشد.
ویژگی‌های جام طلای حسنلو
| ویژگی | توضیح |
|---|---|
| جنس | طلا |
| ارتفاع | حدود ۲۰ سانتی‌متر |
| وزن | حدود ۹۵۰ گرم (طبق گزارش‌های منتشرشده، کمی بیش از ۳۳ اونس) |
| تکنیک | کوبه‌کاری از پشت (رپوسه) و قلم‌زنی از رو |
| زمان ساخت | عصر آهن؛ پیش از حدود ۸۰۰ پیش از میلاد |
| محل کشف | تپه حسنلو، نزدیک نقده، ۱۹۵۸ میلادی |
| محل نگهداری | موزه ملی ایران، تهران |
جام در زمان کشف له شده بود، اما نقش‌هایش همچنان قابل خواندن‌اند. دیواره جام ضخیم است و لبه بالایی آن با نوار گیس‌بافت (گیوشه) دوتایی تزئین شده است. کف جام نقش شطرنجی دارد و دو قوچ در دو سوی آن نقش بسته‌اند. در گزارش‌ها به شباهت فرم این جام با جام طلای کلاردشت که در دهه ۱۳۱۰ خورشیدی در مازندران پیدا شد، اشاره شده است.
چه نقش‌هایی روی جام حسنلو هست؟
نقش‌های جام در دو ردیف اصلی چیده شده‌اند. در ردیف بالا سه ایزد سوار بر ارابه دیده می‌شوند؛ دو ارابه را قاطر و سومی را گاو می‌کشد. به سوی ایزد سوم، مردی با جامه بلند، احتمالاً یک کاهن، با ظرفی در دست نزدیک می‌شود و پشت سرش کسانی جانورانی را برای قربانی می‌آورند. در ردیف پایین صحنه‌های پیچیده‌تری هست: نبرد، جانوران افسانه‌ای، پیکرهایی بالدار و صحنه‌هایی که تفسیرشان دشوار است.
معنای دقیق این صحنه‌ها هنوز محل بحث است. پژوهشگران تفسیرهای گوناگونی پیشنهاد کرده‌اند. برای نمونه، آشورشناسی به نام استفانی دالی هر یک از نقش‌ها را به بخشی از حماسه گیلگمش مرتبط دانسته و نتیجه گرفته است که این حماسه بیرون از میان‌رودان هم رواج داشته است. چون سبک نقش‌ها میان‌رودانی نیست، جام را معمولاً اثری با هویت محلی یا منطقه‌ای می‌دانند.
چرا جام حسنلو شاهکار زرگری باستان ایران است؟
ساختن چنین جامی در قرن نهم پیش از میلاد مهارت زیادی می‌خواست. زرگر باید ورق ضخیم طلا را شکل می‌داد، نقش‌ها را از پشت با کوبه‌کاری برجسته می‌کرد و سپس از رو با قلم جزئیات را می‌تراشید. این دو تکنیک، یعنی رپوسه و قلم‌زنی، هنوز هم در کارگاه‌های هنری ایران زنده‌اند. جام حسنلو نشان می‌دهد زرگری در فلات ایران پیشینه‌ای بسیار کهن‌تر از دوره‌های مشهوری مثل هخامنشی دارد. برای آشنایی با ادامه این مسیر، تاریخچه طلا در ایران، طلای هخامنشی و گنجینه جیحون را بخوانید.
جام حسنلو در کنار دیگر جام‌های طلای ایران
جام حسنلو تنها جام طلای باستانی ایران نیست. جام‌های طلای مارلیک در گیلان و جام کلاردشت هم از آثار مشهور این دوره‌اند و همه نشان می‌دهند که در هزاره اول و دوم پیش از میلاد، مراکز مختلفی در شمال و شمال‌غرب ایران سنت‌های پیشرفته فلزکاری داشتند. هر کدام از این آثار سبک خود را دارد و مقایسه آن‌ها برای پژوهشگران سرنخ‌هایی درباره ارتباط فرهنگی منطقه به دست می‌دهد.
رپوسه و قلم‌زنی چطور انجام می‌شود؟
برای اینکه بهتر بفهمیم زرگر حسنلو چه کرده، روند کلی این دو تکنیک را مرور کنیم. در رپوسه، ورق فلز را روی بستری نرم، مثل قیر یا ماده‌ای مشابه، قرار می‌دهند و از پشت با قلم‌ها و چکش‌های کوچک ضربه می‌زنند تا نقش به سمت بیرون برجسته شود. سپس ورق را برمی‌گردانند و در مرحله قلم‌زنی، از رو خطوط، جزئیات صورت‌ها، بال‌ها و لباس‌ها را دقیق‌تر می‌کنند. این رفت‌وبرگشت ممکن است بارها تکرار شود. هر ضربه اضافی می‌تواند فلز را نازک یا پاره کند؛ پس کار به صبر، تجربه و دست مطمئن نیاز دارد. ساختن صحنه‌ای پرجمعیت با ارابه، جانور و انسان روی سطح خمیده یک جام، از سخت‌ترین شکل‌های این هنر است.
از جام حسنلو تا جواهرات امروز
نقش برجسته روی طلا هرگز از جواهرسازی ایران حذف نشد. امروز هم پلاک‌ها، النگوها و دستبندهایی با نقش گل، پرنده یا خوشنویسی برجسته ساخته می‌شوند. بخشی از این قطعه‌ها با قالب و ماشین تولید می‌شوند و بخشی با دست. اگر چنین قطعه‌ای می‌خرید، از فروشنده بپرسید کار دستی است یا قالبی، چون این موضوع روی اجرت اثر دارد. قطعه‌های نقش‌دار معمولاً خط و خش‌های روزمره را کمتر از سطوح کاملاً صاف نشان می‌دهند، اما چرک لای نقش‌ها جمع می‌شود و نیاز به تمیز کردن ملایم با برس نرم دارند؛ روش‌ها را در تمیز کردن طلا ببینید.
جام طلای حسنلو کجاست و چطور می‌توان آن را دید؟
جام طلای حسنلو در موزه ملی ایران در تهران نگهداری می‌شود و از آثار شاخص بخش ایران باستان است. ساعات بازدید و شرایط نمایش آثار ممکن است تغییر کند؛ پیش از رفتن، اطلاعات به‌روز را از منابع رسمی موزه بگیرید. خود تپه حسنلو هم به‌عنوان یک محوطه باستانی در نزدیکی نقده قابل بازدید است. اگر به گنجینه‌های طلا و جواهر ایران علاقه دارید، نوشته جواهرات ملی ایران و الماس دریای نور را هم ببینید.
درس‌هایی از جام حسنلو برای خریدار امروزی طلا
شاید عجیب به نظر برسد، اما یک جام سه‌هزارساله چند درس کاربردی برای خرید طلای امروز دارد:
- طلا ماندگار است: طلا زنگ نمی‌زند و در خاک هم ماهیتش حفظ می‌شود. به همین دلیل جام حسنلو پس از قرن‌ها زیر خاک هنوز می‌درخشد. درباره این ویژگی در آیا طلا زنگ می‌زند نوشته‌ایم.
- هنر ارزش جداگانه دارد: ارزش جام حسنلو بسیار فراتر از وزن طلایش است. در جواهرات امروزی هم، کار دستی و هنری اجرت بیشتری دارد؛ اما هنگام فروش در بازار معمولی، فقط وزن و عیار حساب می‌شود. تفاوت دستساز و ماشینی را در طلای دستساز و ماشینی بخوانید.
- طلای خالص نرم است: طلای بسیار خالص نرم است و به‌راحتی شکل می‌گیرد یا له می‌شود؛ همان‌طور که جام زیر آوار له شد. برای همین جواهرات روزمره معمولاً ۱۸ عیارند. تفاوت را در تفاوت طلای ۱۸ و ۲۴ عیار ببینید.
- قلم‌زنی هنوز زنده است: اگر به قطعه‌ای با نقش برجسته یا قلم‌زنی علاقه دارید، بدانید وارث سنتی بسیار کهن هستید. نمونه‌های امروزی را در کالکشن‌ها و محصولات ببینید.
چند نکته جالب درباره جام حسنلو
- اعضای گروه کاوش، طبق نوشته‌های منتشرشده، به شوخی به جام لقب «بیبی» داده بودند و آن را برای امنیت در گاوصندوق یک بانک محلی نگه داشتند.
- درون جام هنگام کشف چند شیء دیگر هم بود؛ از جمله یک قبضه شمشیر و یک استوانه سنگی با سرپوش طلایی.
- در میان روستاییان این قصه رواج یافت که مار بزرگی در تپه زندگی می‌کند و نباید شب‌ها به آنجا رفت.
چک‌لیست بازدید و یادگیری درباره جام طلای حسنلو
- ☐ ساعات بازدید موزه ملی ایران را از منبع رسمی بررسی کرده‌ام.
- ☐ پیش از بازدید، نقش‌های دو ردیف جام را مرور کرده‌ام تا در موزه بهتر ببینم.
- ☐ به تکنیک کوبه‌کاری و قلم‌زنی روی سطح جام دقت می‌کنم.
- ☐ جام حسنلو را با دیگر آثار طلای ایران باستان در موزه مقایسه می‌کنم.
- ☐ اگر به نقش برجسته علاقه دارم، هنگام خرید جواهر درباره کار دستی و اجرتش می‌پرسم.
- ☐ می‌دانم ارزش هنری با ارزش فروش طلا در بازار یکی نیست.
- ☐ اگر قطعه نقش‌دار می‌خرم، پرسیده‌ام دستی است یا قالبی.
- ☐ برای خرید طلای روزمره، عیار مناسب (معمولاً ۱۸) را در نظر می‌گیرم.
پرسش‌های متداول
جام طلای حسنلو کجاست؟
در موزه ملی ایران در تهران نگهداری می‌شود.
جام حسنلو مال چه دوره‌ای است؟
مربوط به عصر آهن است و در لایه‌ای از تپه حسنلو پیدا شد که حدود ۸۰۰ پیش از میلاد ویران شد؛ یعنی پیش از دوره ماد.
جام حسنلو چه زمانی و توسط چه کسانی کشف شد؟
در سال ۱۹۵۸ میلادی (۱۳۳۷ خورشیدی) در کاوش‌هایی به سرپرستی رابرت دایسون، در پروژه‌ای مشترک با اداره باستان‌شناسی ایران.
چه نقش‌هایی روی جام حسنلو هست؟
ایزدانی سوار بر ارابه، کاهن و قربانی‌آورندگان در ردیف بالا و صحنه‌های نبرد، جانوران افسانه‌ای و پیکرهای بالدار در ردیف پایین.
جام حسنلو چقدر وزن دارد؟
طبق گزارش‌های منتشرشده، حدود ۹۵۰ گرم و ارتفاعش حدود ۲۰ سانتی‌متر است.
آیا قیمت جام حسنلو مشخص است؟
خیر. جام حسنلو یک اثر تاریخی و ملی است و ارزش آن با وزن طلا یا قیمت بازار قابل سنجش نیست.