طلای تمدن‌ها ۳: سکه طلای روم و بیزانس؛ اورئوس و سولیدوس قدرتمند

سکه طلای روم سال‌ها پیش از آنکه کسی واژه «اقتصاد جهانی» را بشناسد، در بازارهایی از بریتانیا تا هند دست‌به‌دست می‌شد. باستان‌شناسان در جنوب هند، هزاران کیلومتر دورتر از رم، گنجینه‌هایی از سکه‌های رومی پیدا کرده‌اند. تاجری در بندری در ساحل هند احتمالاً حتی نمی‌دانست چهره روی سکه از آنِ کدام امپراتور است؛ فقط می‌دانست که این سکه وزن درستی دارد و طلایش خالص است. همین اعتماد، راز قدرت سکه‌های روم و بیزانس بود.

اورئوس؛ طلای امپراتوری

روم در دوره جمهوری بیشتر با سکه‌های نقره و مفرغ معامله می‌کرد و سکه طلا فقط گاهی ضرب می‌شد. با قدرت گرفتن ژولیوس سزار و سپس آگوستوس، اورئوس به سکه طلای منظم امپراتوری تبدیل شد. در دوره سزار، وزن اورئوس حدود یک‌چهلم پوند رومی بود؛ یعنی چیزی حدود ۸ گرم.

روی سکه، چهره امپراتور نقش می‌شد. این فقط تزئین نبود؛ پیام سیاسی بود. هر کسی که سکه را در دست می‌گرفت، می‌دانست چه کسی قدرت را در دست دارد. پشت سکه هم معمولاً پیروزی‌ها، خدایان یا نمادهای امپراتوری نقش می‌شد.

اولین کاهش‌ها

در دوره نرون، وزن اورئوس به حدود یک‌چهل‌وپنجم پوند کاهش یافت. این تغییر کوچک به نظر می‌رسید، اما آغاز روندی بود که در بحران‌های قرن سوم میلادی شدت گرفت. در آن دوران آشوب، وزن و عیار سکه‌ها، به‌ویژه سکه‌های نقره، بارها کاهش یافت و اعتماد به پول رومی ضربه خورد.

سولیدوس؛ سکه‌ای که هفت قرن دوام آورد

کنستانتین بزرگ، در اوایل قرن چهارم میلادی، سکه طلای تازه‌ای رواج داد: سولیدوس. معیار آن ۷۲ سکه از یک پوند رومی بود؛ یعنی هر سکه حدود ۴٫۵ گرم. سولیدوس سبک‌تر از اورئوس بود، اما مهم‌ترین ویژگی‌اش ثبات بود.

امپراتوری روم شرقی، که امروز آن را بیزانس می‌نامیم، سولیدوس را حدود هفت قرن با وزن و عیار تقریباً ثابت ضرب کرد. در یونانی به آن «نومیسما» می‌گفتند و در اروپای غربی به «بزانت» مشهور شد. بعضی مورخان آن را «دلار قرون وسطا» نامیده‌اند، چون در بازارهای مدیترانه و فراتر از آن، پذیرفته‌ترین پول بود.

پایان یک دوران

در قرن ۱۱ میلادی، فشارهای مالی و نظامی امپراتوری را به کاهش عیار سولیدوس واداشت. در چند دهه، عیار طلای سکه به‌شدت افت کرد. سرانجام آلکسیوس یکم کومننوس در سال ۱۰۹۲ میلادی اصلاحی پولی انجام داد و سکه تازه‌ای به نام «هیپرپیرون» با عیاری حدود ۲۱ قیراط رواج داد.

اورئوس و سولیدوس در یک نگاه

روم، ساسانیان و طلا

برای ما ایرانیان، داستان سکه روم جدا از داستان ایران نیست. روم و ایران قرن‌ها همسایه، رقیب و گاهی شریک تجاری بودند. ساسانیان بیشتر سکه نقره، یعنی درهم، ضرب می‌کردند و سکه طلای ساسانی نسبتاً کمیاب است. شاپور یکم پس از پیروزی بر والرین، امپراتور روم، در سال ۲۶۰ میلادی، این رویداد را در نقش برجسته‌های نقش رستم و بیشاپور جاودانه کرد.

وقتی امپراتوری اسلامی جای ساسانیان و بخشی از قلمرو بیزانس را گرفت، در ابتدا همان سکه‌های رایج، از جمله سولیدوس و درهم ساسانی، را به کار برد. سپس عبدالملک بن مروان در سال ۷۷ هجری قمری، حدود ۶۹۶ و ۶۹۷ میلادی، دینار طلای اسلامی را ضرب کرد؛ سکه‌ای بدون تصویر و فقط با نوشته، با وزنی حدود ۴٫۲۵ گرم. نام «دینار» هم از «دناریوس» رومی گرفته شده و «درهم» از «دراخما»ی یونانی. تاریخ سکه در ایران را در تاریخ سکه در ایران و طلای پیش از آن را در طلای هخامنشی بخوانید.

⚠️ وزن و عیار سکه‌های تاریخی در نمونه‌های مختلف پراکندگی دارد؛ عددهای این مطلب تقریبی‌اند و از منابع رایج سکه‌شناسی گرفته شده‌اند.

طلای روم در راه شرق

داستان آن تاجر هندی در ابتدای مطلب خیالی نیست. در جنوب هند، به‌ویژه در مناطقی که امروز تامیل نادو و کرالا نامیده می‌شوند، گنجینه‌های متعددی از سکه‌های رومی، بیشتر از قرن‌های اول و دوم میلادی، پیدا شده است. این سکه‌ها حاصل تجارتی گسترده بودند: کشتی‌های رومی با استفاده از بادهای موسمی از دریای سرخ به بندرهای هند می‌رفتند و فلفل، ادویه، مروارید، سنگ‌های قیمتی و پارچه می‌خریدند.

پلینی بزرگ، نویسنده رومی قرن اول میلادی، در کتاب «تاریخ طبیعی» گلایه کرده است که هند، چین و شبه‌جزیره عربستان هر سال مبلغ هنگفتی از ثروت امپراتوری را می‌برند تا زنان رومی کالاهای تجملی داشته باشند. پژوهشگران درباره دقت عدد او بحث دارند، اما گلایه‌اش نشان می‌دهد که جریان طلا به شرق آن‌قدر بزرگ بود که به چشم می‌آمد.

جالب اینکه بسیاری از سکه‌های رومی پیداشده در هند، خراش یا برش عمدی دارند. برخی پژوهشگران معتقدند این کار برای «از رده خارج کردن» سکه به عنوان پول رومی و استفاده از آن به عنوان شمش طلا بوده است؛ یعنی در هند، آنچه ارزش داشت طلای سکه بود، نه چهره امپراتور. ایران هم در میانه این مسیر قرار داشت و بخشی از تجارت زمینی و دریایی میان روم و شرق از قلمرو اشکانیان و ساسانیان می‌گذشت.

چرا یک سکه این‌قدر قدرت داشت؟

قدرت سولیدوس از سه چیز می‌آمد:

• وزن ثابت: تاجر می‌توانست بدون ترازو هم به آن اعتماد کند.
• عیار بالا: طلای سکه تقریباً خالص بود و تقلب در آن سخت.
• پشتوانه سیاسی: امپراتوری‌ای که سکه را ضرب می‌کرد، قرن‌ها پابرجا ماند.

هر وقت یکی از این سه سست شد، اعتماد هم رفت. این درس امروز هم صادق است: ارزش پول، چه سکه طلا باشد چه اسکناس، به اعتماد بستگی دارد.

مثال فرضی

⚠️ این مثال فرضی است و برای توضیح یک مفهوم آمده؛ به معنای پیش‌بینی یا توصیه سرمایه‌گذاری نیست.

سکه طلای روم امروز

امروز اورئوس و سولیدوس در موزه‌ها و مجموعه‌های سکه‌شناسی نگهداری می‌شوند. سکه‌های رومی هنوز هم گاهی در کاوش‌ها یا گنجینه‌ها پیدا می‌شوند؛ از جمله در لاشه کشتی‌ها، که داستانش را در گنج کشتی‌های غرق‌شده گفته‌ایم. برای تصویر کلی‌تر، طلا در تاریخ جهان را ببینید و قسمت‌های قبلی این مجموعه، طلای سکاها و افسانه الدورادو، را از دست ندهید.

اگر دلتان می‌خواهد یک سکه یا پلاک خاطره‌دار را روی گردن داشته باشید، این‌ها از ویترین ما هستند:

✅ چک‌لیست شناخت سکه‌های طلای روم و بیزانس در موزه

• ☐ چهره روی سکه را با نام امپراتور در نوشته کنار آن تطبیق دهید.
• ☐ اندازه اورئوس و سولیدوس را مقایسه کنید؛ سولیدوس معمولاً نازک‌تر و سبک‌تر است.
• ☐ به نمادهای پشت سکه، مثل پیروزی یا صلیب، دقت کنید.
• ☐ برچسب وزن و تاریخ ضرب را بخوانید.
• ☐ دینار اسلامی بدون تصویر را کنار سولیدوس ببینید تا تفاوت را حس کنید.
• ☐ هرگز سکه «عتیقه» بدون سند و مجوز نخرید.

جمع‌بندی و قسمت بعد

تاجر آن بندر هندی حق داشت به سکه اعتماد کند: سکه طلای روم، و بعدتر سولیدوس بیزانس، قرن‌ها نماد اعتبار بود. اما این سکه‌ها چرا اصلاً به هند می‌رفتند؟ تاجران رومی برای ادویه، پارچه و سنگ‌های قیمتی هند طلا می‌پرداختند؛ و هند، از آن روزگار تا امروز، یکی از بزرگ‌ترین مقصدهای طلا در جهان بوده است.

چرا هندی‌ها این‌قدر به طلا علاقه دارند؟ چه جایگاهی در عروسی، جشن و ایمان آن‌ها دارد؟ در قسمت چهارم و پایانی، «طلا در فرهنگ هند؛ چرا هندی‌ها عاشق طلا هستند؟»، به همین سؤال می‌پردازیم.

تصویر جلد: Wikimedia Commons، Unknown authorUnknown author / French National Library، مجوز CC0.

پرسش‌های متداول

سکه طلای روم چه نام داشت؟

سکه طلای اصلی روم اورئوس بود. در اوایل قرن چهارم میلادی، کنستانتین سولیدوس را رواج داد که در امپراتوری بیزانس قرن‌ها سکه طلای اصلی بود.

وزن سولیدوس چقدر بود؟

معیار سولیدوس ۷۲ سکه از یک پوند رومی بود؛ یعنی هر سکه حدود ۴٫۵ گرم. وزن نمونه‌های واقعی کمی پراکندگی دارد.

چرا به سولیدوس «دلار قرون وسطا» می‌گویند؟

چون حدود هفت قرن با وزن و عیار تقریباً ثابت ضرب شد و در بازارهای مدیترانه و فراتر از آن، پذیرفته‌ترین پول بود.

دینار اسلامی چه ارتباطی با سکه روم دارد؟

نام دینار از دناریوس رومی گرفته شده و دینار طلای عبدالملک، که در سال ۷۷ هجری قمری ضرب شد، وزنی حدود ۴٫۲۵ گرم داشت که به سنت سولیدوس نزدیک بود.

آیا می‌شود سکه طلای رومی خرید؟

خرید و فروش آثار تاریخی در ایران قانونی نیست و در بسیاری از کشورها محدود است. سکه‌های جعلی هم فراوان‌اند؛ بهترین راه دیدن آن‌ها موزه است.