طلای تمدن‌ها ۱: طلای سکاها؛ جنگجویان اسب‌سوار و هنر حیوانی

طلای سکاها یک بعدازظهر تابستانی، ساعت دو و نیم، از دل خاک بیرون آمد. ۲۱ ژوئن ۱۹۷۱ بود و باستان‌شناس جوانی به نام بوریس موزولفسکی در تپه‌ای در جنوب اوکراین که مردم محلی «گور چاق» صدایش می‌کردند، در راهروی تنگی میان گور و چاه ورودی، چیزی دید که برق می‌زد: یک گردن‌آویز هلالی بزرگ از طلای ناب با ده‌ها پیکره کوچک انسان و حیوان. بعدها معلوم شد این قطعه حدود ۱۱۵۰ گرم وزن دارد و یکی از مهم‌ترین کشف‌های باستان‌شناسی قرن بیستم است. اما داستان سکاها خیلی پیش از آن بعدازظهر شروع شده بود.

سکاها چه کسانی بودند؟

یونانیان آن‌ها را «اسکیت» و پارسیان «سکا» می‌نامیدند. این دو نام تقریباً به گروه‌های خویشاوند مردمان کوچ‌رو و اسب‌سوار اشاره دارد که به زبان‌های ایرانی شرقی سخن می‌گفتند. آن‌ها شهر نمی‌ساختند و خانه‌شان گاری‌ها و چادرها بود، اما ثروتشان را با خود می‌بردند و در گورهای تپه‌مانند، که «کورگان» نامیده می‌شوند، با بزرگانشان دفن می‌کردند. همین گورها امروز منبع اصلی شناخت ما از آن‌هاست.

هرودوت، مورخ یونانی، در کتاب چهارم تاریخ خود بخش بزرگی را به سکاها اختصاص داده است. او افسانه‌ای از زبان خود سکاها نقل می‌کند: چهار شیء طلایی، یک گاوآهن، یک یوغ، یک تبر و یک جام، از آسمان افتادند و فقط کوچک‌ترین برادر توانست آن‌ها را بردارد، چون طلا برای دو برادر بزرگ‌تر شعله‌ور شد. این افسانه نشان می‌دهد طلا برای سکاها فقط ثروت نبود؛ نشانه مشروعیت و فرمانروایی هم بود.

⚠️ روایت‌های هرودوت منبع ارزشمندی است، اما همه جزئیاتش را پژوهشگران امروز تأیید نمی‌کنند. هر جا از او نقل می‌کنیم، روایت اوست، نه واقعیت قطعی.

سکاها و ایران

سکاها برای تاریخ ایران غریبه نیستند. در کتیبه بیستون، داریوش بزرگ از سرزمین‌های سکایی نام می‌برد و در نقش برجسته، آخرین پیکره صف شاهان شورشی «سکونخا»ی سکایی است که کلاه نوک‌تیز بلندی بر سر دارد. هخامنشیان چند گروه سکا را می‌شناختند، از جمله «سکاهای تیزخود» و «سکاهای هوم‌نوش». داریوش هم حدود سال ۵۱۳ پیش از میلاد به سکاهای اروپایی در شمال دریای سیاه لشکر کشید.

بعدها، در دوره اشکانی، گروهی از سکاها به جنوب‌شرق فلات ایران کوچیدند و آن منطقه «سکستان»، یعنی سرزمین سکاها، نامیده شد که امروز آن را «سیستان» می‌شناسیم. درباره طلای هخامنشیان و پیوندش با این داستان، طلای هخامنشی و گنجینه جیحون را ببینید.

هنر حیوانی: امضای طلای سکاها

اگر یک قطعه طلای سکایی را ببینید، احتمالاً اولین چیزی که توجهتان را جلب می‌کند، حیوان است. گوزنی که پاهایش را زیر بدن جمع کرده و شاخ‌های بلندش تا پشت امتداد یافته، یکی از مشهورترین نقش‌هاست. نمونه بزرگ و معروفش «گوزن کوسترومسکایا» است که احتمالاً روی سپر نصب می‌شده و اکنون در موزه ارمیتاژ سن‌پترزبورگ نگهداری می‌شود.

ویژگی‌های سبک

• بدن‌های پیچ‌خورده: حیوان‌ها طوری خم شده‌اند که در فضای کوچک یک پلاک یا دسته جا شوند.
• صحنه‌های شکار: گربه‌سانی که به گوزن یا اسب حمله می‌کند، تکرارشونده‌ترین صحنه است.
• جانوران افسانه‌ای: گریفون، موجودی با بدن شیر و سر و بال عقاب، بارها دیده می‌شود.
• کاربردی بودن: بیشتر این طلاها روی لباس، کمربند، زین، غلاف شمشیر و ترکش تیر دوخته یا نصب می‌شدند.

هرودوت درباره گریفون‌هایی هم می‌نویسد که در شمال، طلا را نگهبانی می‌کنند. پژوهشگران درباره ریشه این افسانه نظرهای متفاوتی دارند و بحثش هنوز باز است.

پنج کشف بزرگ

مجموعه سیبری پتر کبیر

در اوایل قرن ۱۸، گورکاوان در سیبری طلاهای کورگان‌ها را بیرون می‌آوردند و ذوب می‌کردند. پتر کبیر، تزار روسیه، دستور داد اشیای کمیاب به جای ذوب، برای مجموعه سلطنتی فرستاده شوند. نتیجه، یکی از قدیمی‌ترین مجموعه‌های طلای استپی جهان است که امروز در ارمیتاژ است.

گنجینه زیویه؛ سهم ایران

در سال ۱۹۴۷، در نزدیکی روستای زیویه در حوالی سقز، مجموعه‌ای از اشیای طلا، نقره و عاج پیدا شد. این اشیا آمیزه‌ای از سبک‌های آشوری، مادی و سکایی دارند. متأسفانه کشف کنترل‌شده نبود و بسیاری از قطعه‌ها در بازار عتیقه پراکنده شدند؛ اصالت برخی قطعه‌های منسوب به زیویه هم میان پژوهشگران محل بحث است. داستان مشابهی از طلای کهن ایران را در جام طلای حسنلو خوانده‌اید.

مرد طلایی ایسیک

در سال ۱۹۶۹ در نزدیکی شهر ایسیک در جنوب‌شرق قزاقستان، کاوش در یک کورگان به گوری دست‌نخورده رسید. فرد دفن‌شده، که احتمالاً جوانی حدود ۱۵ تا ۱۸ ساله بوده، با بیش از ۴۰۰۰ زیور طلا پوشانده شده بود. او امروز به «مرد طلایی» مشهور است، اما جنسیتش هم میان پژوهشگران بحث‌برانگیز بوده است.

پکتورال توستا موهیلا

همان قطعه‌ای که داستان با آن شروع شد. وزنش حدود ۱۱۵۰ گرم، قطرش حدود ۳۰٫۶ سانتی‌متر و عیارش ۹۵۸ در هزار گزارش شده است. سه ردیف هلالی دارد: ردیف بالا زندگی روزمره سکاها، از دوختن پیراهن پوستی تا دوشیدن دام، ردیف میانی نقش گیاهی و ردیف پایین صحنه‌های نبرد گریفون‌ها با اسب. بیشتر پژوهشگران معتقدند استادکاران یونانی آن را برای سکاها ساخته‌اند و امروز در موزه گنجینه‌های تاریخی اوکراین در کی‌یف نگهداری می‌شود.

فن ساخت: سکاها چطور طلا کار می‌کردند؟

طلاکاری سکایی ترکیبی از چند فن بود که امروز هم در جواهرسازی دیده می‌شود:

نکته جالب این است که طلای سکایی معمولاً عیار بالایی دارد. اگر می‌خواهید بدانید عیار ۹۵۸ در هزار با طلای ۱۸ و ۲۴ عیار امروزی چه نسبتی دارد، تفاوت طلای ۱۸ و ۲۴ عیار را ببینید.

مثال فرضی: پلاک سکایی در زندگی امروز

⚠️ این مثال فرضی است و هیچ وزن یا قیمت واقعی ندارد.

میراث طلای سکاها

طلای سکاها نشان می‌دهد که حتی مردمانی که شهر نمی‌ساختند، می‌توانستند یکی از درخشان‌ترین سنت‌های هنری جهان باستان را بسازند. هنر حیوانی آن‌ها بر هنر استپ‌های شرقی، چین شمالی و حتی هنر سلتی اروپا اثر گذاشت. برای ما ایرانیان، این داستان یادآور پیوندی است که از بیستون تا سیستان ادامه دارد. برای دیدن گنجینه‌های ایران، جواهرات ملی ایران و دریای نور را بخوانید و تصویر بزرگ‌تر را در تاریخچه طلا در ایران ببینید.

اگر از نقش‌های کهن الهام می‌گیرید و دنبال قطعه‌ای ساده برای پلاک دلخواهتان هستید:

✅ چک‌لیست بازدید از طلای سکاها در موزه

• ☐ پیش از رفتن، فهرست آثار سکایی موزه را از سایت رسمی آن ببینید.
• ☐ به جای قطعه‌های بزرگ، روی پلاک‌های کوچک دوختنی هم مکث کنید.
• ☐ نقش‌مایه گوزن، گریفون و صحنه شکار را پیدا کنید.
• ☐ به سوراخ‌های دوخت و قلاب‌ها دقت کنید تا کاربرد قطعه را حدس بزنید.
• ☐ برچسب محل و زمان کشف را با جدول همین مطلب مقایسه کنید.
• ☐ مراقب «طلای سکایی» در بازار عتیقه باشید؛ خرید و فروش آثار باستانی در بسیاری از کشورها، از جمله ایران، قانونی نیست و احتمال جعل بالاست.

جمع‌بندی و قسمت بعد

موزولفسکی آن روز ژوئن نمی‌دانست که پکتورالش به یکی از شناخته‌شده‌ترین نمادهای میراث اوکراین تبدیل می‌شود. طلای سکاها واقعی بود: از خاک بیرون آمد، وزن شد، عیارش سنجیده شد و در موزه نشست.

اما همه داستان‌های طلا این‌قدر واقعی نیستند. در آن سوی جهان، در کوه‌های آمریکای جنوبی، داستان شهری تمام از طلا قرن‌ها اروپاییان را به جنگل‌ها و کوه‌ها کشاند؛ شهری که هیچ‌کس پیدایش نکرد. در قسمت دوم، «افسانه الدورادو و طلای اینکاها؛ شهری که هرگز نبود»، سراغ همین افسانه و واقعیت پشت آن می‌رویم.

تصویر جلد: Wikimedia Commons، Gary Todd from Xinzheng, China، مجوز CC0.

پرسش‌های متداول

سکاها چه کسانی بودند؟

مردمان کوچ‌رو و اسب‌سوار ایرانی‌زبانی که در هزاره اول پیش از میلاد در استپ‌های اوراسیا، از شمال دریای سیاه تا آسیای مرکزی، زندگی می‌کردند. یونانیان آن‌ها را اسکیت می‌نامیدند.

مشهورترین اثر طلای سکاها چیست؟

پکتورال توستا موهیلا که در سال ۱۹۷۱ در جنوب اوکراین کشف شد، با وزنی حدود ۱۱۵۰ گرم. گوزن کوسترومسکایا و مرد طلایی ایسیک هم بسیار مشهورند.

هنر حیوانی سکایی یعنی چه؟

سبکی که در آن حیوان‌ها، مثل گوزن با پاهای جمع‌شده، گربه‌سانان و گریفون‌ها، با بدن‌های پیچ‌خورده و پرتحرک روی پلاک‌ها، دسته‌ها و زیورها نقش می‌شدند.

سکاها چه ارتباطی با ایران دارند؟

در کتیبه بیستون از سرزمین‌های سکایی و سکونخای سکایی یاد شده و نام سیستان از سکستان، یعنی سرزمین سکاها، گرفته شده است. گنجینه زیویه در کردستان هم نشانه‌های سبک سکایی دارد.

آیا می‌شود طلای سکایی خرید؟

خرید و فروش آثار باستانی در بسیاری از کشورها، از جمله ایران، غیرقانونی یا به‌شدت محدود است و احتمال جعل هم بالاست. بهترین راه دیدن آن‌ها، موزه است.